Vyšší Brod – opactwo cysterskie

Historia

   Klasztor został założony w 1259 roku przez Voka z Rožmberka, który za zgodą cysterskiej kapituły generalnej w Citeaux, sprowadził do Vyššego Brodu mnichów z austriackiego Wilhering. W tym samym roku przekazał on cystersom ziemie wokół przyszłego klasztoru oraz osadę Vyšší Brod. Klasztor na życzenie fundatora stał się rodzinną nekropolią w której pochowano dziesięć pokoleń Rožmberków. Jako pierwszy spoczął w nim w 1290 roku Záviš z Falkenštejna, członek zbuntowanej opozycji przeciwko władzy Przemysła Ottokara II, a zarazem wielki dobroczyńca opactwa. W XIV wieku do najważniejszych patronów należał zmarły w 1347 roku Petr I z Rožmberka, dzięki któremu miejscowi cystersi, mimo, iż nie byli objęci królewską opieką, zgromadzili rozległe dobra i znacznie rozbudowali klasztor
   Kościół klasztorny z przylegającymi do niego budynkami powstawał stopniowo od lat 60-tych XIII wieku i został ukończony w latach 80-tych XIV wieku. Najstarszą murowaną budowlą prawdopodobnie była zbudowana około 1270  roku zakrystia, która pierwotnie służyła jako kaplica opacka i pierwsza świątynia klasztorna. Wschodnia część kościoła oraz transept z przyległymi kaplicami zostały zbudowane w latach 60-80-tych XIII wieku, a korpus nawowy ukończono ostatecznie około 1385 roku.
  
Klasztor szczęśliwie nie został całkowicie zniszczony podczas wojen z pierwszej połowy XV wieku, chociaż w 1422 roku husyci zajęli Vyšší Brod i spalili kościół klasztorny. Zapoczątkowany wówczas okres upadku trwał także na początku XVI wieku, kiedy to protestantyzm rozprzestrzenił się wśród poddanych klasztoru. Udzielenie odpustów w 1465 roku wskazuje jednak na szukanie finansowania powojennych napraw, a o odbudowaniu konwentu po spaleniu świadczy fakt, iż w 1462 roku pochowano tu Oldřicha II z Rožmberka, a w 1523 roku Petra IV z Rožmberka. Dwadzieścia trzy lata wcześniej jego żona Alžběta z Kravař oddała na rzecz klasztoru bogatą darowiznę.
   W połowie XVII wieku, po wojnie trzydziestoletniej na skutek której klasztor był mocno zadłużony, kapłani zakonni opiekowali się pobliskimi parafiami, co zapewniało środki utrzymania pewnej liczbie mnichów. Pod koniec XVII wieku klasztor musiał bronić tych stanowisk, ponieważ wzrosła liczba świeckich kapłanów, podobnie zresztą jak liczba mnichów, dochodzących wówczas aż do 58 braci.
   W połowie XVIII stulecia w czasach opata Quirina Mickla znacznie rozbudowano klasztorną bibliotekę (dziś posiada ona ponad 70 tysięcy dzieł), jednak z powodu reform cesarza Józefa II w 1786 roku, ówczesny opat został usunięty ze stanowiska i zakazano przyjmowania nowicjuszy. Co prawda po trzech latach opat został przywrócony, lecz klasztor utracił rozległe dobra i majątki. Okres prosperity powrócił w XIX stuleciu, kiedy to Vyšší Brod stał się jednym z głównych ośrodków odrodzenia zakonu cystersów, a jego opaci byli wielokrotnie wybierani generalnymi opatami całego zakonu. Przeprowadzono wówczas w latach 1830 – 1862 odbudowę i przebudowę klasztornego kompleksu w stylistyce neogotyku. Ostatni okres upadku rozpoczął się w latach 40-tych XX wieku, kiedy mnisi zostali wypędzeni przez nazistów, którzy następnie przechowywali w klasztorze skradzione dzieła sztuki. Bracia powrócili po wojnie, ale wkrótce zostali wysiedleni, ponieważ większość z nich była narodowości niemieckiej. W 1990 roku powróciło pierwszych dwóch mnichów, stopniowo też rozpoczęto przeprowadzać renowację zabudowań klasztornych.

Architektura

   Klasztor składał się z gotyckiego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz trzech skrzydeł zabudowań klauzury po jego południowej stronie, które wraz z krużgankami otaczały wewnętrzny wirydarz. Kościół otrzymał formę budowli pięcioprzęsłowej, trójnawowej z transeptem oraz krótkim prezbiterium zamkniętym wielobocznie po stronie wschodniej. Po stronie wschodniej do transeptu przystawiono mniejsze i niższe kaplice, które do wnętrza poprzecznej nawy otwierają się ostrołukowymi arkadami. Ich część zachodnia składa się z czworobocznych przęseł, a na wschodzie dwa z nich przechodzą w nietypowe dwuboczne zamknięcia, urozmaicające modelowy układ kościoła na planie krzyża łacińskiego. Kaplice te są jedną z cech charakterystycznych kościoła klasztornego w Vyšší Brod. Wysokie mury prezbiterium, transeptu oraz korpusu opięto przyporami, pomiędzy którymi poprzepruwano szereg dużych, ostrołukowych okien z maswerkami. Największe okna zastosowano w transepcie oraz w fasadzie zachodniej, której skromna elewacja poza ostrołukowym portalem posiadała jedynie górne otwory doświetlające poddasze.
   Z południowym ramieniem transeptu bezpośrednio graniczyła zakrystia, wkomponowana we wschodnie skrzydło klasztoru. Składała się ona z dwóch przęseł na planie zbliżonym do kwadratu oraz wielobocznego przęsła zamknięcia na wschodzie, wystającego poza obrys wschodniego skrzydła. Jej wnętrza zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, osadzonymi na konsolach z motywami stylizowanych liści. Zachowała się w nich mensa ołtarzowa, co dowodzi, że przestrzeń ta pierwotnie (zapewne przed ukończeniem kościoła) pełniła funkcję sakralną. Od zachodu zakrystia otwierała się na małą jednoprzęsłową komorę ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym, połączoną z krużgankiem przez duży, ostrołukowy portal. Pierwotnie zakrystia była dwukondygnacyjna.
   Po południowej stronie zakrystii umiejscowiono jedno z najważniejszych pomieszczeń konwentu – kapitularz. Został on połączony z krużgankiem w jego zachodniej ścianie schodkowym portalem z kolumienkami wstawionymi w ustępy, ponad którymi umieszczono trójlistny tympanon. Po bokach portalu kapitularz od strony krużganków oświetlały dwa okna z ciężkimi maswerkami. Przestrzeń kapitularza założono na planie kwadratu z centralnie umieszczonym filarem o masywnym i zdobionym wimpergami cokole, dźwigającym sklepienie żebrowe. Wszystkich osiem cylindrycznych służek które przylegają do rdzenia filaru kończy się na głowicach, pokrytych rzeźbionymi gałęziami i liściami. Co ciekawe liczba służek na filarze jest dwukrotnie większa niż liczba wychodzących z niego żeber sklepiennych, rozłożonych nad kapitularzem w bardzo pomysłowy sposób, przełamujący najczęściej spotykane schematy. Mianowicie cztery główne żebra które wychodzą z filaru w narożnikach rozdzielają się symetrycznie na dwa kolejne żebra, które dopiero spływają na konsole. Od wschodu światło przenika do wnętrza kapitularza za pośrednictwem trzech okien: dwóch bocznych o ostrołukowych zwieńczeniach oraz środkowego dużego okulusa z przepiękną rozetą o bogatym maswerku.
   Pozostałe skrzydła mieściły wymagane przez zakonną regułę pomieszczenia: refektarz w którym bracia spożywali posiłki, dormitorium w którym spali, oraz szereg izb o przeznaczeniu gospodarczym, takich jak kuchnia, spiżarnie, magazyny itp. Po zachodniej stronie głównego kompleksu znajdowały się kolejne budynki gospodarcze, między innymi młyn i browar, a na północy ogrody klasztorne. Całość otoczona była murem obronnym w długości którego po stronie północnej przetrwały dwie późnogotyckie cylindryczne baszty.

Stan obecny

   Leżący na uboczu klasztor oszczędzany był przez wojenne zawirowania i pożary, jednak jego zabudowania zostały znacznie przebudowane w okresie renesansu oraz baroku. Na ich tle wyróżnia się kościół  Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny oraz wspaniała gotycka sala kapitulna we wschodnim skrzydle konwentu. W klasztorze zachował się także tak zwany Krzyż Zavišy, przekazany cystersom przez Závišę z Falkenštejna. Jest to relikwiarz z rzekomym kawałkiem drewna z krzyża Chrystusa, uważany za jeden z najcenniejszych średniowiecznych zabytków złotniczych na terytorium Czech. Klasztor jest obecnie otwarty dla turystów, którzy są oprowadzani przez przewodników. Poza sezonem turystycznym konieczne jest wcześniejsze omówienie się na wizytę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa ckrumlov.info, Klášter Vyšší Brod.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Vyšší Brod – Klášter cisterciáků.