Historia
Kościół św. Jakuba został zbudowany na przełomie XII i XIII wieku lub najdalej w pierwszej połowie XIII wieku. Początkowo przyjmowano, iż udział przy jego wznoszeniu mieli cystersi z klasztoru Svaté Pole, jednak klasztor ten najpewniej powstał dopiero w drugiej połowie XIII stulecia. Pierwotnie kościół związany był z pobliskim dworem rycerskim, w XIV wieku pełnił funkcje parafialne, a z klasztorem związany był w XV wieku, gdy ten dzierżył jego prawo patronatu. Po raz pierwszy Vysoký Újezd wypomniany został w przekazach pisemnych w 1369 roku. Kościół prawdopodobnie spłonął w XV wieku w czasie wojen husyckich. Około 1820 roku korpus kościoła powiększony został o klasycystyczną nawę północną i aneks południowy, a wieżę podwyższono. W 1885 roku zabytek poddano gruntownej renowacji połączonej z kolejną przebudową, w trakcie której między innymi założono sklepienie w nawie i przekształcono okna.
Architektura
Kościół zbudowano w północno – wschodnim skraju rozległego wzniesienia, nad dorzeczem odległej o około półtora kilometra Dědiny na wschodzie. Pierwotnie składał się z prostokątnego w planie korpusu o pojedynczej nawie, mającej wewnątrz wymiary około 10 x 5,1 metra, zakończonej na wschodzie półkolistą apsydą, a od zachodu poprzedzonej umieszczoną na osi czworoboczną, pierwotnie niską w części murowanej wieżą (być może była zwieńczona kondygnacjami drewnianymi). Budowlę wzniesiono z obrobionych kamieni, przy użyciu większych kwadr wzmacniających narożniki. Południowy mur nawy na części długości był wyraźnie grubszy od pozostałych, tworzył bowiem w zachodniej części ryzalit mieszczący klatkę schodową.
Elewacje kościoła zapewne przepruto niewielkimi, półkoliście zamkniętymi, rozglifionymi oknami oraz dwoma rzędami gniazd pozostałych po belkach rusztowań, używanych w trakcie budowy. Nawa musiała być przykryta dwuspadowym dachem, być może oryginalnie przedłużonym na równą z korpusem wieżę i opartym na trójkątnym szczycie wschodnim. Pierwotnie wejście do środka kościoła umożliwiał uskokowy portal osadzony w północnej ścianie nawy. Posiadał on półkoliste zamknięcie i ozdobny tympanon oraz flankujące wałki w uskoku wyrastające z cokołu. Wnętrze nawy początkowo przykrywał płaski, drewniany strop, a apsydę koncha.
W zachodniej części nawy umieszczona była murowana empora o głębokości 2,2 metra, wypełniająca całą szerokość korpusu. Jej piętro podtrzymywane było przez dwie cylindryczne kolumny z kostkowymi kapitelami i przez dwa przyścienne półfilary. Tworzyły one w przyziemiu trzy półkoliste arkady, za którymi przyziemie empory przykryto w trzech przęsłach krzyżowym sklepieniem. Na piętrze empora otwierała się na całej szerokości półokrągłą arkadą, dostępną z przykrytego drewnianym stropem pomieszczenia w wieży. Powyżej wieża w okresie romańskim posiadała jeszcze tylko jedną kondygnację, połączoną z poddaszem nawy kościoła.
Komunikację z piętrem empory zapewniały schody umieszczone w grubości muru, osadzone w ryzalicie wystającym ze ściany południowej nawy. Korytarz ze schodami był wąski, miał jedynie 0,7 metra szerokości, a jego 15 stopni doświetlały dwa małe okrągłe okna, otwarte do wnętrza nawy. Nie wiadomo czy piętro empory było bezpośrednio skomunikowane z hipotetycznym rycerskim dworem, jaki miał się znajdować w okolicy. Mógł on być usytuowany na północ od kościoła, na obszarze stanowiącym najwyższą część wzniesienia, chronionym z trzech z stron przez zbocza.
Stan obecny
Pierwotna, romańska bryła kościoła jest dziś w dużej części przysłonięta nowożytnymi aneksami: czworoboczną kaplicą po stronie południowej oraz długą nawą boczną na północy, sąsiadującą także z wieżą, przy czym mury tej ostatniej powyżej gzymsu wieńczącego korpusu również są nowożytne. W efekcie jedynym oryginalnym elementem świątyni nie zastawionym późniejszymi dobudówkami jest apsyda wschodnia. Niestety przekształcone zostały wszystkie okna kościoła, w nawie założono sklepienie, wymieniono gzymsy koronujące, a na dachu założono nowożytną wieżyczkę na sygnaturkę. Najcenniejszym oryginalnym detalem architektonicznym pozostaje romański portal północny oraz kolumny empory w nawie głównej. Ponadto kościół jest ważny dla badań nad romańską architekturą sakralną, jako jeden z niewielu przykładów dobrze zachowanego połączenia komunikacyjnego między przestrzenią empory a parterem nawy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Falta M., Stavební postupy a konstrukční principy raně středověkého venkovského kostela v Čechách, Praha 2016.
Falta M., Vysoký Újezd nad Dědinou. K otázkám stavebního vývoje kostela sv. Jakuba Většího, „Dějiny staveb 2010”, Plzeň 2011.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. IV, Praha 1982.