Vysoká – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Kościół we wsi Vysoká zbudowany został w ostatniej ćwierci XIII wieku. Po raz pierwszy wzmiankowano go w przywileju odpustowym, wydanym przez biskupa praskiego Tobiáša z Bechyně i zamieszczonym w formularzu z dokumentami z lat 1278-1296 (o ile informacja ta nie odnosiła się do kościoła we wsi o takiej samej nazwie w pobliżu Mělníka). Kolejna wzmianka źródłowa o kościele i zarazem pierwsza bezsporna, odnotowana została w 1352 roku, w rejestrze dziesięcin papieskich. Kościół był wówczas świątynią parafialną dekanatu čáslavskiego.
   Dokumenty z 1371 i 1382 roku wskazywały jako patrona świątyni Petra z Písku, zarządcę mennicy w Kutnej Horze, który niedługo później zyskał pobliski Suchdol. Kolejnym patronem był w 1403 roku Václav Vorsucher, w 1407 roku ponownie Petr z Písku wraz z Janem z Tuchotic, w 1409 roku Petr z Písku wraz z synem Janem, a w latach 1415 i 1417 Mikuláš i Hanušek Pískowie. Oprócz panów z Písku do prawa patronackiego pretensje rościł także ród Morspachów, ważna rodzina kutnohorska, która nabyła Tuchotice. Toczyli oni spór z Petrem z Písku i Václavem Bartušovym w 1382 roku, a Matěj Morspach miał konflikt z vysockim plebanem w 1384 roku.
   W pierwszej połowie XVII wieku kościół podupadł z powodu wojny trzydziestoletniej i zniesienia miejscowej parafii. W latach 1693-1694 wieżę podwyższono o jedną kondygnację, a okna w nawie zmodernizowano. Około 1740 roku zmieniono wezwanie kościoła. Pięć lat później formalnie przywrócono parafię, ale proboszcz rezydował w pobliskim Suchdolu i ostatecznie w 1751 roku kościół z Vysokiej włączono do suchdolskiej parafii. W 1783 roku budynek poddano pracom naprawczym, bez wprowadzania istotniejszych zmian architektonicznych. Ostatni większy remont miał miejsce w 1941 roku.

Architektura

   Kościół utworzony został z prostokątnej nawy o wymiarach około  10,4 × 7,4 metrów, przylegającego do niej od wschodu węższego i niższego prezbiterium na rzucie zbliżonym do kwadratu wielkości 4,9 × 4,9 metrów, masywnej wieży usytuowanej nietypowo po północnej stronie nawy i zakrystii przy północnej ścianie prezbiterium. Zakrystia zamknięta została po stronie wschodniej półkoliście, co dało podstawy do hipotez o jej starszym pochodzeniu i funkcjonowaniu jako niewielka romańska kaplica. Mury wszystkich części zostały jednak wzniesione z tego samego łamanego kamienia, w jednakowej grubości 1,2 metra, przewiązane i najpewniej wzniesione w jednym etapie budowlanym. Pomimo tego nie uniknięto nieregularności, zwłaszcza w odsuniętej od osi części prezbiterialnej, z podprowadzoną pod lekkim skosem ścianą północną.
   Grube mury kościoła nie zostały opięte przyporami, za wyjątkiem północno-zachodniego narożnika wieży. Szkarpa ta została dobudowana wtórnie, ale jeszcze w okresie średniowiecza. Prawdopodobnie północny aneks przy nawie początkowo nie był planowany jako wieża, ale jako niższa kaplica, co wyjaśniałoby jej nietypowe usytuowanie i utworzenie nieotynkowanej półkolistej arkady na poziomie górnej części murów nawy. Po podwyższeniu ścian, być może jeszcze w trakcie prac budowlanych z końca XIII wieku, postanowiono wzmocnić statykę wieży, pomimo jej przysadzistej bryły. Na skutek porzucenia koncepcji kaplicy, wysoka arkada która miała otwierać się na nawę stała się zbędna, a między nawę a wieżę wstawiono ścianę. W efekcie wnętrze przyziemia wieży stało się dostępne wyłącznie poprzez pierwsze piętro.
   W elewacjach nawy i prezbiterium przepruto ostrołuczne, obustronnie rozglifione okna, pierwotnie zapewne wypełnione maswerkami. W wieży na dwóch najwyższych kondygnacjach umieszczono okna dwudzielne i jednodzielne o bardziej kolistych zamknięciach, natomiast we wschodniej ścianie zakrystii mały, szeroko rozglifiony na zewnątrz i do wnętrza, archaicznie wyglądający otwór półkolisty. Otwór wejściowy do kościoła osadzono w południowej ścianie nawy, w ostrołucznym portalu z jednolitym, pozbawionym kapiteli profilowaniem, poprowadzonym od cokołu przez całą wysokość, charakteryzującym się dość skomplikowanym układem wałków i rowków. Ściana północna i zachodnia nawy pierwotnie zapewne pozbawione były jakichkolwiek otworów.
   We wnętrzu kościoła prezbiterium otwarto na nawę pozbawioną profilowania arkadą o ostrołucznej archiwolcie. W prezbiterium założono jednoprzęsłowe sklepienie krzyżowo-żebrowe o wysokości około 6,5 metra, opuszczone w narożnikach na zaoblone u dołu wsporniki z profilowanymi nakładkami, a pośrodku spięte okrągłym zwornikiem z rozetą o sześciu płatkach. Żebra utworzono o profilu klina, wydrążone po bokach. Nawę w średniowieczu prawdopodobnie przykrywał prosty drewniany strop. W jej ścianie południowej utworzono płytką wnękę nieznanego przeznaczenia, z zamknięciem o formie mocno spłaszczonego ostrołuku. Kolejna wnęka półkolista umieszczona została w ścianie oddzielającej wieżę od nawy.
   Wejście z prezbiterium do zakrystii stanowił portal z ostrołucznym zamknięciem i fazowaniem wyprowadzonym z niskich cokołów. Zakrystię stanowiła prostokątna przestrzeń o wymiarach 4,4 × 2,6-2,8 metra, uzupełniona podkowiastą apsydą. Nad główną częścią zakrystii założono kolebkę i utworzono półkolistą arkadę, połączoną z apsydą po stronie wschodniej. Apsydę zwieńczono konchą, czyli półkolistym sklepieniem przypominającym połówkę kopuły. W południowej ścianie apsydy umieszczono czworoboczną półkę ścienną, natomiast w zachodniej części północnej ściany piscinę z kanałem odpływowym wyprowadzonym na zewnątrz kościoła.

Stan obecny

   Obecnie kościół funkcjonuje pod wezwaniem kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny. Jest jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych budowli sakralnych w regionie, bez nowożytnych aneksów i z wszystkimi pierwotnymi partiami (nawa, prezbiterium, wieża, zakrystia). Późniejsze przekształcenia spowodowały zmianę wykroju i powiększenie części okien, podwyższenie wieży o jedną kondygnację oraz podparcie jej masywnymi skarpami. We wnętrzu zachowało się sklepienie prezbiterium i zakrystii oraz ich arkady tęczy. Ponadto w ostatnich latach w prezbiterium odkryto średniowieczne polichromie ścienne z końca XIV wieku i z połowy XV stulecia. W nawie widoczny jest wczesnogotycki portal wejściowy, w prezbiterium portal wejściowy do zakrystii.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kibic K., Vaněk V., Středověká venkovská sakrální architektura na Kutnohorsku, Praha 2012.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. IV, Praha 1982.