Všeruby – kościół św Marcina

Historia

   Kościół św. Marcina w Všerubach prawdopodobnie został wzniesiony pod koniec XII wieku. Najpewniej wraz z nim zbudowano w pobliżu wczesnośredniowieczny dwór, należący do wzmiankowanego w 1197 roku niejakiego Hrdibora. W 1233 roku w źródłach pisanych pojawiło się imię miejscowego proboszcza, Jindřicha, kościół służył więc jako świątynia parafialna dla okolicznej ludności. Od XIII wieku, gdy siedziba feudalna została rozbudowana do formy przypominającej zamek, kościół mógł zacząć pełnić rolę kaplicy zamkowej. Funkcję parafialną zapewne utracił w drugiej połowie XIV wieku, po wybudowaniu we wsi nowego kościoła św. Ducha. Na przełomie XVI i XVII wieku średniowieczny zamek zaniknął, lecz sam kościół funkcjonował nadal, był nawet w bliżej nieznanym okresie XVI lub XVII wieku powiększony o nowe prezbiterium. Mniejsze prace budowlane i renowacje przeprowadzono w okresie baroku (między innymi zmiana sklepienia przy emporze, nowe wejście do prezbiterium). Pod koniec XVIII wieku nieużytkowany budynek był już w złym stanie, a ocalenie zawdzięczał zapewne przeniesieniu w jego okolice cmentarza. Kolejne naprawy przeprowadzano w 1845 roku i 1987 roku.

Architektura

   Kościół usytuowano na lewym brzegu rzeki Třemošná, na wzniesieniu po zachodniej stronie wsi Všeruby. Cypel po południowej stronie kościoła zajmowany był od XIII wieku przez zamek, który od świątyni odcięto głębokim przekopem. Sam kościół zapewne znajdował się na terenie podzamcza, najpewniej otoczonego pierścieniem ziemnego wału i przekopu.
   Budynek kościoła był prostą budowlą składającą się z prostokątnej w planie nawy o długości 9,4 metra i szerokości 5,2 metra, wzniesionej z bloków piaskowca. Jej oświetlenie zapewniały trzy wąskie i podłużne okna od strony północnej i podobne w elewacji południowej. Pierwotne romańskie prezbiterium prawdopodobnie miało formę półkolistej apsydy. W XVI wieku została ona wyburzona, a na jej miejscu wzniesiono podłużne, trójbocznie od wschodu zakończone prezbiterium.
   W XII stuleciu i pierwszej połowie XIII wieku po zachodniej stronie z kościołem sąsiadował budynek pana feudalnego, być może w formie czworobocznej drewnianej wieży mieszkalnej, połączonej kładką lub krytym gankiem z mieszczącą się w zachodniej części nawy emporą. Z niej feudał mógł obserwować nabożeństwa i uroczystości. Empora została zwieńczona sklepieniem krzyżowym bez żeber, sama nawa natomiast stropem drewnianym. Drugie wejście do kościoła, przeznaczone dla zwykłych mieszkańców, znajdowało się południowym romańskim portalu. Prawdopodobnie wieża ta wraz z łączącym ją z kościołem gankiem przestała funkcjonować w drugiej połowie XIII wieku, po rozbudowie zamku na południowym cyplu i przekształceniu okolicy kościoła w podzamcze.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Mastíková I., Dějiny, stavební vývoj a kontext kostela sv. Martina (k. ú. Všeruby), Bakalářská práce, Plzeň 2016.
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.