Vranov nad Dyjí – zamek

Historia

   Vranov po raz pierwszy wzmiankowany był już w 1100 roku w kronice Kosmasa, lecz później zniknął ze źródeł pisanych na ponad sto lat. Był to wówczas jeszcze drewniany gród, prawdopodobnie stanowiący jeden z punktów obronnych na południowej granicy Moraw. Nie ma jednak pewności czy stał on na miejscu późniejszego zamku, czy poniżej wzgórza w zakolu rzeki, na miejscu późniejszej osady i romańskiego kościoła Panny Marii.
   Budowę murowanego zamku najpewniej rozpoczęto w pierwszej połowie XIII wieku z inicjatywy ówczesnych władców. Wówczas to w źródłach pisanych zaczęli pojawiać się kasztelanowie i niżsi urzędnicy, oraz burgrabiowie zamkowi. Bliskość granicy z Austrią sprawiała, iż funkcje te często pełniła szlachta z tamtego regionu, chętnie wstępująca na służbę do czeskich władców. W 1234 roku wzmiankowany był niejaki Albert (Albrecht), pięć lat później Wilhelm  Schenk oraz w latach 1256-1262 Vikart z Trnavy. W 1278 roku, kiedy na polu bitwy pod Suchymi Krutami padł król Przemysł Ottokar II, burgrabią na Vranovie był Kuno, przodek możnego rodu panów z Kunštátu. Później na krótko w okresie zamętu i anarchii zamek przejął Rudolf Habsburg, ale ostatecznie Vranov wrócił w ręce króla Wacława II. Po zamordowaniu Wacława III w 1306 roku zamek dostał się w ręce Jindřicha z Lipy, a od 1317 roku w jego imieniu zarządzał warownią niejaki Vilém. Zalegalizowanie tej sytuacji nastąpiło dopiero w 1323 roku, kiedy to Jan Luksemburski dokonał zamiany Vranova i podlegających mu 13 wsi z Jindřichem z Lipy za Tachov. Po śmierci Jindřicha w 1329 roku zamek przejął jego syn o tym samym imieniu, lecz duże znaczenie przygranicznego Vranova spowodowało, iż w jakiś czas później majątek ten został wykupiony przez margrabiego morawskiego Jana Henryka, który osadził na nim swych własnych burgrabiów (z 1354 roku znany jest niejaki Petr Hecht z Rosic). Władca ten tak upodobał sobie okolice Vranova, iż w dolinie rzeki Dyji wzniósł także myśliwski Nový Hrádek.
   W okresie wojen husyckich wiecznie tonący w długach Zygmunt Luksemburczyk oddał w 1421 roku Vranov w zastaw Smilovi z Lichtenburka. Po nim zastaw dzierżył jego syn Jiří z Bítova wraz z braćmi. Przeszedł on do historii jako znany najemnik, walczący nie tylko w Czechach, ale i w Austrii, czy na Węgrzech. Pomimo ryzykownego trybu życia dzierżył on zamek co najmniej do 1481 roku, znacznie w międzyczasie rozbudowując jego obwarowania. Prawdopodobnie ich duża siła przyczyniła się do skutecznej obrony w 1465 roku, w trakcie wyprawy królewskiego wojska przeciwko pobliskiemu zamkowi Cornštejn, kiedy to zapewne doszło i do jakiś walk o Vranov.
   W 1499 roku Jindřich z Lichtenburka uwolnił zamek i okoliczne dobra ze służby lennej, a jego syn Albrecht w 1516 roku sprzedał zamek Archlebovi z Boskovic. Ten już sześć lat później pozbył się Vranova na rzecz Pernštejnów, po których od połowy XVI wieku kolejni właściciele zmieniali się coraz częściej. Dopiero od 1570 roku przez dziewiętnaście lat zamkiem władała rodzina Ditrichštejnów, za których przeprowadzano pierwsze renesansowe przekształcenia. W okresie wojny trzydziestoletniej średniowieczne obwarowania zamku okazały się tak silne, iż w latach 1641–1645, odparły aż trzy szwedzkie oblężenia. Niestety pomimo przetrwania wojennej zawieruchy która unicestwiła wiele zamków, Vranov został zniszczony przez zwykły pożar zaprószony w 1665 roku. Co prawda ówczesny właściciel Jan Michal II z Althanu przystąpił do odbudowy, jednak w jej trakcie większość pierwotnych zabudowań została wyburzona, a na ich miejscu wzniesiono nowy barokowy, a następnie klasycystyczny pałac.

Architektura

   Zamek usytuowano na masywnym skalnym grzbiecie, zorientowanym dłuższymi bokami na linii wschód – zachód, którego wysokie skarpy prawie pionowo opadały na północy w dolinę rzeki Dyji. Także spadki terenu od wschodu i południa, choć już nie tak wysokie i niedostępne jak na północy, to jednak zapewniały znaczną ochronę, czyniąc jedyny dogodny dostęp do zamku od strony zachodniej.
   Najstarszą murowaną budowlą była umieszczona w tylnej (wschodniej) części zamku masywna czworoboczna wieża o wymiarach 12 x 10 metrów. Pierwotnie pełniła ona funkcje obronne i mieszkalne. Jak widać na późniejszych wedutach, w okresie gotyku zaopatrzono ją na górnej kondygnacji w duże ostrołukowe okna z maswerkami, prawdopodobnie oświetlające znajdującą się w niej wówczas kaplicę. Od południa i zachodu do wieży przylegały grube na 2 metry mury obronne, zakreślające dziedziniec o wymiarach około 100 x 35 metrów. W jego części czołowej (zachodniej), w linii muru umieszczono cylindryczną wieżę o funkcji bergfriedu, zaopatrzoną od strony dojazdowej w ostrogę (ostrze). Wieża miała około 8 metrów średnicy i chroniła bramę wjazdową na zamek. Przed nią naturalną skalną rozpadlinę poszerzono i wykorzystano jako poprzeczną suchą fosę. Głównym budynkiem mieszkalnym romańskiego zamku był piętrowy pałac o prostokątnym w planie kształcie, przystawiony do północnej kurtyny muru, tuż nad opadającą do rzeki skarpą.
   Mniej więcej na przełomie XIII i XIV wieku ufortyfikowano grubymi na 2 metry murami obronnymi położone po stronie zachodniej nieduże podzamcze. U jego bramy wzniesiono także czworoboczną wieżę, początkowo nie powiązaną z obwodem obronnym, ale stojącą blisko za czołowym murem. Podzamcze otrzymało kształt nieregularnego wieloboku, przy czym po stronie południowo – wschodniej mur obronny opadał na dno przekopu i łączył się z obwarowaniami zamku górnego. Oprócz wieży przybramnej jego zabudowę tworzyły drewniane budynki o gospodarczym charakterze. Zewnętrzną strefę obrony stanowił drugi przekop, także utworzony na skutek poszerzenia naturalnej skalnej rozpadliny.
   Około połowy XIV wieku w czasach margrabiego Jana Henryka w południowo – wschodniej części dziedzińca zamku górnego wzniesiono drugi budynek mieszkalny. Prawdopodobnie umożliwiło to przebudowę romańskiej wieży mieszkalnej, która nie musiała już wówczas pełnić funkcji mieszkalnych, a mogła być zajęta przez gotycką kaplicę. Poniżej niej, tuż nad nadrzecznymi skarpami po stronie północnej założono nieduży taras – dziedzińczyk.

   Na zamku sporym problemem było zaopatrzenie w wodę. Wykopanie studni z powodu grubości i twardości skał nie wchodziło w grę, a funkcjonujący wówczas zbiornik na wodę deszczową nie pokrywał zaopatrzenia na tak duży zamek. Próbą zaradzenia temu problemowi było wzniesienie na północnym, najbardziej wysuniętym nad rzekę skalnym cyplu czworobocznej, smukłej wieży, do której wiódł drewniany, podparty na kamiennym filarze ganek. Wejście do niego prowadziło poprzez furtę przy dobudówce romańskiego pałacu, a z samej wieży dostarczać miano rzeczną wodę.
   Pod koniec XIV wieku postanowiono lepiej zabezpieczyć południową stronę zamku opadającą w dolinę niedużego potoku. Nowy pas obwarowań składał się z grubego na 1 metr, zwieńczonego krenelażem muru. Biegł on od tarasu przy wieży z kaplicą, aż do czołowej ściany podzamcza, tworząc w ten sposób długi parcham łączący obie części zamku. W jego wschodniej części stanęła jedna, otwarta od wewnątrz wieża, która nie występowała przed linię muru. W okresie panów z Lichtenburka mur parchamu został podwyższony i do 1440 roku zaopatrzony w sześć kwadratowych, otwartych od strony międzymurza baszt. Ówczesnym właścicielom nie wystarczyło to, gdyż w dalszej kolejności wznieśli przed nimi kolejny, trzeci już mur, wydzielający drugie międzymurze. Został on przedłużony daleko na stronę wschodnią, na sam koniec skalnego grzbietu, gdzie na cyplu usytuowano niedużą czworoboczną wieżyczkę strażniczą. Z przeciwnej strony, u podzamcza przechodził on na teren przekopu, który został od strony czołowej poszerzony i zabezpieczony formą przedbramia z wieżą. Z obu stron (od zachodu i wschodu) broniła ona drewnianych przerzuconych ponad fosami mostów, z powodu dużej długości podpieranych kamiennymi filarami. W dalszej części XV wieku przedbramię to rozrosło się do formy dwuwieżowej z  murem tarczowym chroniącym podzamcze przed ewentualnym ostrzałem.
   W drugiej połowie XV wieku znacznie rozbudowano podzamcze, gdzie między innymi usytuowano łaźnie z piecem ogrzewającym gorącym powietrzem. Prace te spowodowały przesunięcie bramy wjazdowej na podzamcze nieco w kierunku północnym, w narożnik długiego, lekko załamanego skrzydła. Znacznemu powiększeniu uległa również zabudowa zamku górnego: w XV a zwłaszcza w XVI wieku przedłużono ku zachodowi południowy pałac gotycki, a także przystawiono nowe budynki do kurtyny północnej.

Stan obecny

   Obecnie zamek posiada formę barokowo – klasycystycznego pałacu, który stanął na miejscu średniowiecznej zabudowy. Z romańskiego pałacu zachowały się jedynie obwodowe mury na wysokości sutereny z trzema wąskimi okienkami, a z budynku gotyckiego tylko część piwnic w południowo – wschodnim narożniku. Z zabudowań dawnego podzamcza wyrasta czworoboczna wieża z przełomu XIII i XIV wieku, natomiast po stronie południowej obejrzeć można mur parchamu z XV-wiecznymi basztami wykuszowymi. Ciekawie prezentują się dwie wieże na nadrzecznych skarpach: północna, którą niegdyś dostarczano wodę do zamku oraz strażnicza wschodnia. Są one jednak niedostępne z racji umiejscowienia na nieprzystępnym terenie. Barokowy pałac wraz z muzeum jest udostępniony odpłatnie dla zwiedzających.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.