Historia
Zamek Winterberg wzniesiono około połowy XIII wieku, na ważnym szlaku z Pragi do Pasawy. Po raz pierwszy wspomniano go w źródłach pisanych w 1264 roku w przydomku Purkarta z rodu panów z Janovic („de Wintherberc“), czołowego dworzanina Przemysła Ottokara II, najwyższego marszałka Królestwa Czeskiego, od 1270 roku administratora Styrii, a od 1274 roku zarządcy Górnej Austrii. Predykatu odnoszącego się do Winterbergu Purkart używał regularnie od 1277 roku. Winterberg raczej nie był fundacją królewską, a Purkart nie był królewskim burgrabią, który później przejął budowlę na własność lub na lennych prawach mana. Zapewne była to jego prywatna inwestycja, choć na zasadzie lennej zamek dzierżyli już jego potomkowie, aż do drugiej połowy XIV wieku.
Wraz ze śmiercią Purkarta około 1295 roku, Vimperk odziedziczył jego syn Zdík. Wnukowie Purkarta: Jenčík, Vavřinec, Herbort i Pešek, z nieznanych przyczyn utracili zamek na rzecz Viléma ze Strakonic. Ponieważ jednak bracia pożyczyli królowi Janowi Luksemburskiemu 800 kop groszy, ten obiecał im w zamian zwrot Vimperku jako lenna lub ewentualnie przekazanie zamku Nižbor. Władca najwyraźniej dotrzymał obietnicy, gdyż w 1341 roku wspomniani bracia ponownie stali się właścicielami Winterbergu, a dodatkowo otrzymali pozwolenie na założenie drugiego zamku Hus. W 1375 roku na niedługi czas Winterberg przejął bogaty praski mieszczanin Jan Rotlev, a po nim w 1379 roku zamek przeszedł na ród Kaplířów z Sulevic, za których w 1424 roku osada Vimperk została spalona przez husytów. Po wojnach z pierwszej i drugiej połowy XV wieku osadę odbudowano już jako miasto i po 1479 roku otoczono murami obronnymi, które połączono z zamkiem. W okresie tym wzniesiono także wysunięte na przedpole zamku nowe obwarowania zwane Haselburg.
Na początku lat 70-tych XV wieku Winterberg przez krótki czas posiadał znany najemnik Václav Vlček z Čenova, który był bratankiem Petra Kaplířa i jednym z czołowych dowódców wojsk najemnych w walkach między cesarzem Fryderykiem III Habsburgiem a księciem Albrechtem, a także jednym z najważniejszych dowódców króla Jerzego z Podiebradów. Pomimo że Vlček nie dzierżył Winterbergu długo, to od jego imienia przyjęła się nowa nazwa zamkowego donżonu. W 1494 roku ostatni posiadacz Vimperka z rodziny Kaplířów z Sulevic, Petr, przekazał majątek vimperski Zdeněkowi Malovcowi z Chýnova. Jego syn Petr utracił jednak wszystkie dobra w 1547 roku z powodu udziału w buncie przeciwko królowi Ferdynandowi.
W latach 1530-1560, w czasach rodu Malovców i ich następców Rožmberków, na zamku przeprowadzono gruntowną przebudowę w stylu renesansowym. W nowym kształcie nie przetrwał on zbyt długo, gdyż już na początku wojny trzydziestoletniej, w 1619 roku, został zdobyty i spalony przez wojska protestanckie Ernsta von Mansfelda. W trakcie odbudowy w latach 1622–1624, ówczesny właściciel zamku Jáchym Novohradski powiększył rezydencję o nową późnorenesansową część. Wkrótce jednak zamek z browarem, miasto Vimperk i 27 wsi z powodu popadnięcia w długi sprzedano Janowi Oldřichowi z Eggenberku. Jego ród wymarł w 1719 roku, przez co kolejnymi, ostatnimi już prywatnymi właścicielami zostali Schwarzenberkowie. Przyczynili się oni do drastycznej przebudowy zamku w XVIII wieku, a następnie po pożarze z 1857 roku, kiedy to umieszczono na nim biura i koszary. W 1948 roku dawny zamek został znacjonalizowany.
Architektura
Zamek Winterberg zbudowano na cyplu wzgórza górującego nad doliną potoku Křesanovskiego, w pobliżu jego ujścia do rzeki Volyňki, gdzie na południu pomiędzy dwoma ciekami wodnymi rozwinęła się osada i następnie ufortyfikowane miasto Vimperk. Strome zbocza zabezpieczały budowlę od południa, zachodu i częściowo północy. Dogodny dostęp do zamku możliwy był od północnego-wschodu, przez miejsce połączenia cypla z pozostałą częścią podłużnego wzgórza, dlatego droga z miasta prowadzić musiała wzdłuż stromego południowego zbocza, stopniowo pnąc się łukiem na wschód od zamku i ostro zakręcając do wjazdu na północnym-wschodzie.
Poniżej zamkowego wzniesienia biegła droga prowadząca przez Freyung do Bawarii, która prawdopodobnie była powodem, dla którego główna wieża zamkowa nie została zbudowana bezpośrednio przy wjeździe po stronie północno-wschodniej, ale na samym skraju wzniesienia po stronie południowo-zachodniej. Miejsce to górowało nad położoną poniżej doliną, osadą i drogą, dlatego choć zwykle tylne części zamku rezerwowano dla budynków mieszkalnych, w tym wypadku usytuowano tam czworoboczną wieżę o długości boków wynoszącej 12,6 metra. Kwadratowe pomieszczenie w jej przyziemiu zwieńczono sklepieniem krzyżowym bez żeber, z gurtami opartymi na zaokrąglonych wspornikach i centralnie umieszczonym filarze. Na poziom pierwszego piętra wchodziło się po drewnianych schodach, przez dwuramienny portal, który w XV wieku zastąpił starsze wejście. Pierwsze piętro, zwieńczone późniejszym sklepieniem kolebkowym, oświetlane było małym oknem w niszy z siedziskami. Wyżej wiodły schody w grubości muru, bezpośrednio na drugie piętro, które zostało przebudowane w XVI wieku za panów ze Švamberka. Donżon vimperski był bardzo podobny do wieży mieszkalnej na zamku w Zvikovie, gdzie Purkart był burgrabią.
Kształt szczytowej partii zamkowego wzgórza, wpłynął na owalny plan obwodu masywnych murów obronnych, obejmujących znaczny obszar o wymiarach około 90 x 60 metrów. W ich pierścień włączono południowo-zachodni donżon, przy czym jeszcze przed końcem XIII wieku, celem powiększenia przestrzeni zamku, odcinek muru po północnej stronie donżonu zburzono i odbudowano nieco niżej na zboczu. W nowy fragment muru włączono narożną basztkę o półkolistym kształcie i pełnym (pozbawionym pomieszczeń) wnętrzu. Co najmniej dwie kolejne takie baszty dobudowano też do muru po stronie północno-wschodniej i wschodniej. Zewnętrzną strefę obrony zamku stanowił od strony północnej i wschodniej szeroki przekop oraz ziemny wał. Pierwotny wjazd do zamku znajdował się prawdopodobnie po stronie wschodniej.
Układ wnętrza zamku był dwudzielny, złożony z dwóch dziedzińców, z których zewnętrzny otaczał zamek górny od północnego-zachodu, północnego-wschodu i wschodu. Zabudowę górnego dziedzińca stanowił, oprócz donżonu, przyległy do niego od północnego-wschodu prostokątny budynek mieszkalny. Miał on stosunkowo duże wymiary, bowiem jego długość wynosiła blisko 36 metrów, a szerokość 12 metrów. Znajdujące się w nim pomieszczenia mogły być kunsztownie urządzone, o czym świadczyłyby między innymi maswerkowe okna. Północno-wschodni kraniec budynku kończył się w najwyższym punkcie zamku, gdzie ukształtowanie terenu sprzyjało budowie bergfriedu. Na jego miejscu około 1400 roku wzniesiono późnogotycką czworoboczną budowlę wieżową. Na dziedzińcu zewnętrznym pierwotna zabudowa najpewniej przystawiona była do muru po stronie północnej, a być może także od południa. Prawdopodobnie jeszcze w XIII wieku po zewnętrznej stronie muru obwodowego dostawiono od północy dużą czworoboczną wieżę.
Wyraźną zmianę wyglądu zamku przyniosła późnogotycka przebudowa Kaplířów, w ramach której między innymi zabezpieczono drogę wjazdową. Od tamtego momentu brama mieściła się w czworobocznej wieży bramnej. Ponadto w późnym okresie średniowiecza mniejszą furtę utworzono od północny. Przesunięto także mury południowej części zamku, bliżej skarp opadających ku miastu, przy czym z południowo-wschodnim narożnikiem zamku połączono kurtynę muru miejskiego. W południowej części zamku pojawił się nowy trójprzestrzenny budynek mieszkalny, przystawiony do wewnętrznej ściany muru obronnego. Ten ostatni od strony dziedzińca został zaopatrzony w regularnie rozmieszczone filary, na których osadzono szeroki taras dla dział. Nowa część zamku została oddzielona na dziedzińcu poprzecznym murem, łączącym południowo-wschodni narożnik zamku górnego z północno-wschodnim narożnikiem trójprzestrzennego budynku. W jego długości umieszczono bramę. Dalsze budynki gospodarcze znalazły się przy murze po stronie północno-wschodniej, na opadającym pierwszym dziedzińcu.
Rozwój broni palnej wymusił konieczność zabezpieczenia zamku zewnętrznymi obwarowaniami, odsuwającymi potencjalnego napastnika od zabudowań właściwego zamku. Z tego powodu przed fosą po północnej stronie zbudowano cylindryczną wieżę działową zwaną Haselburg, włączoną w obwód półowalnego w planie muru obronnego, dzięki któremu uzyskała formę miniaturowego zamku. Wieżę umieszczono w prostej kurtynie frontowej, zwróconej na południowy-wschód, w której po południowej stronie znalazła się brama wjazdowa (umieszczono nad nią tarcze herbowe Kaplířów). Całe założenie o wymiarach 30 x 22 metry otaczał obmurowany rów fosy, ponad którym do bramy przerzucono zwodzony most. Dodatkowo przed fosą umieszczono zewnętrzny, niższy i cieńszy mur. Sama wieża otrzymała aż 14 metrów średnicy przy grubości ścian dochodzącej do 2,6 metra. Jej parter, oświetlony pojedynczym oknem i zwieńczony sklepieniem krzyżowo-żebrowym, był dostępny z dziedzińca przez lekko spiczasty, prawie półokrągły portal. Piętro posiadło już płaski, drewniany strop i trzy otwory strzeleckie. Dostępne było drewnianym gankiem z korony muru obronnego, grubego aż na 4 metry (po stronie północno-zachodniej grubość muru dochodziła nawet do 8 metrów). Z drugiego piętra, posiadającego równomiernie rozmieszczone otwory strzeleckie w głębokich niszach, schody w grubości muru prowadziły do trzeciego piętra, ponad którym zapewne funkcjonowało drewniane lub szachulcowe poddasze, półpiętro czy też najwyższa kondygnacja obronna.
Stan obecny
Winterberg zachował się do dnia dzisiejszego w formie która zatraciła pierwotne cechy stylowe na skutek wielokrotnych i głębokich nowożytnych przekształceń. Z jego zabudowy wyróżnia się częściowo zachowany XIII-wieczny donżon (zwany Wieżą Vlčka), dziś niestety otynkowany i trochę wtopiony w nowożytną zabudowę, oraz przebudowana późnogotycka wieża bramna. Bardzo cennym zabytkiem jest wieża Haselburg, wraz z fragmentami przylegającego do niej muru, jedna z najlepiej zachowanych późnogotyckich wież działowych na terenie Czech. Zamek jest obecnie administrowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa i otwarty dla turystów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Mareš F., Sedláček J., Soupis památek historických a uměleckých v politickém okresu Prachatickém, Praha 1913.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.