Historia
Zamek Věžka po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w 1351 roku, w związku z fundacją pod jego wzgórzem kościoła św. Marii Magdaleny. Stanowił wówczas własność Racka ze Švamberka, a w skład majątku zamkowego wchodziły wsie Druztová, Dysina i Dolany. W 1377 roku zamek kupił od synów Racka niejaki Otik z Chrástu i Stupna. W 1405 roku z bliżej nieznanych powodów wystąpił on przeciwko królowi Wacławowi IV, co doprowadziło do półrocznego oblężenia zamku i zdobycia go wiosną 1406 roku. Niedługo później Věžka wróciła w ręce Otika, stając się w 1410 roku własnością jego syna Petra z Chrástu, zwanego także Świnią.
Na początku wojen husyckich Petr z Chrástu, początkowo opowiedział się po stronie króla Zygmunta Luksemburczyka, za co w 1420 roku otrzymał wieś Nynice. Później jednak, co nie było rzadkim przypadkiem, zmienił stronę konfliktu i przystąpił do ruchu husyckiego. W 1422 roku Zygmunt odebrał mu majątek, mianowicie Vézkę, Chrást i Sténovice, a następnie przekazał miastu Pilzno. Prawdopodobnie był to jednak tylko gest formalny lub też konfiskata obowiązywała przez ograniczony czas, gdyż w 1434 roku Petr sprzedał zamek Přibíkovi z Klenové.
W 1475 roku wnuk Pribíka z Klenové, Jan, zrezygnował z majątku Chrást, który rzekomo rozsprzedał chłopom, przez co Vézka na jakiś czas została przyłączona do dóbr Libštejn. Kres zamku nastąpił niedługo później, w 1478 roku, kiedy to zniszczyły go wojska miasta Pilzna i węgierskiego króla Macieja Korwina. Było to ostatnie wydarzenie związane z Vézką, jakie umieszczono w przekazach pisanych. Porzuconą spaloną budowlę pozostawiono własnemu losowi. Najprawdopodobniej we wczesnym okresie nowożytnym stała się ona źródłem cennego i darmowego materiału budowlanego.
Architektura
Zamek usytuowano na skalistym wzgórzu, ponad lewym, zachodnim brzegiem rzeki Berounki, na północ od ujścia do niej mniejszego strumienia. Strumień ten płynął zakolami u południowego i zachodniego podnóża zamkowego wzniesienia, gdzie na cyplu po drugiej stronie dolinki wzniesiono gotycki kościół św. Marii Magdaleny. Niewykluczone, że bardzo dogodne miejsce w pobliżu ujścia strumienia zostało wykorzystane do budowy tamy lub jazu i poszerzenia bariery wodnej po zachodniej stronie zamku. Mniej korzystna była sytuacja na północy, gdzie w odległości nie większej niż 30-40 metrów od Vézki, teren zaczynał rosnąć, aż do miejsca oddalonego o około 70 metrów, które przewyższało zamek o 10 metrów. Na południu na Berounce funkcjonować mogła przeprawa promowa, łącząca trakt ze wsi Druztová ze szlakiem na Chrást.
Z powodu dostosowania kształtu zamku do formy wzgórza, obwód murów obronnych o grubości od 1,5 do 2 metrów, otrzymał w planie wydłużony na linii północ-południe kształt z zaokrąglonymi narożnikami. Układ zamku był dwudzielny: główna część reprezentacyjno-mieszkalna znajdowała się po bezpieczniejszej stronie południowej, natomiast podzamcze wypełniało środkową i północną część założenia. Całość prawdopodobnie była bezwieżowa, choć charakter wieży mieszkalnej mógł mieć główny budynek na zamku górnym. Wjazd na teren zamku prowadził od strony zachodniej, poprzez bramę zaopatrzoną w przedbramie i dalej wzdłuż zbocza ku północy.
Główna i zarazem najstarsza część zamku znajdowała się na najwyżej położonym, skalistym fragmencie terenu. Jej mur miał prosty odcinek od strony podzamcza i zaokrąglony fragment przy południowym krańcu zamku, całość miała więc kształt zbliżony do wydłużonej podkowy. Teren ten podzielony był na dwie części o różnych poziomach wysokości. Najprawdopodobniej w zachodniej części znajdował się główny, podpiwniczony budynek mieszkalny, do którego przy wschodnim boku przylegał wąski dziedzińczyk. Ewentualnie całość zajmował jeden duży budynek o różnych poziomach piwnic, mający formę masywnego, dominującego nad całym zamkiem donżonu. Na północy rdzeń zamku od podzamcza oddzielał wykuty w skale, niezbyt szeroki przekop.
Dziedziniec podzamcza zajmowany był przez zabudowania dostawione odpowiednio do zachodniego i wschodniego odcinka muru obronnego. Najstarszy zachodni budynek prawdopodobnie pełnił funkcję kuchni, przy czym na miejscu pierwotnej budowli w efekcie późniejszej rozbudowy powstała większa konstrukcja trójprzestrzenna, sięgająca na południu bramy, również pełniąca role kuchni. Po wschodniej stronie, w młodszej fazie funkcjonowania zamku, wybudowano drugi, podpiwniczony budynek, do którego można było wejść z dziedzińca przez strome schody osadzone w szyi skierowanej ku dziedzińcowi. Drugi budynek mógł pełnić rolę mieszkalną, ze względu na niedostateczną ilość miejsca na terenie zamku górnego.
Na północ od zamku, na sąsiednim wzgórzu zwanym Homolka, wzniesiono wysunięte w przedpole obwarowania, zabezpieczające w późnym średniowieczu pozycję, z której zamek mógłby być ostrzeliwany. Składały się z dwóch części: prostego odcinka zwróconego w stronę zamku i fragmentu poprowadzonego łukiem od strony północnej, zamykającego jedyną dogodną drogę dojazdową. Pierwszy wał miał 8-9 metrów szerokości i wysokość od strony wewnętrznej sięgającą co najmniej 6 metrów. Za nim utworzono rów o szerokości około 12 metrów i głębokości co najmniej 3,5 metra. Rów został przekopany po wewnętrznej stronie wału, celem odsunięcia potencjalnych napastników, podczas gdy sam wał najpewniej miał za zadanie zasłaniać znajdujący się za nim zamek. Mała platforma na samym końcu cypla, oddzielona od Homolki powyższym wałem, mogła stanowić przestrzeń dla oddziału obrońców z wysuniętego posterunku, skąd istniała możliwość trudnego, ale realnego odwrotu w dół stromego zbocza w stronę zamku.
Drugi wał po stronie północnej pierwotnie był drewniano-ziemną rusztową konstrukcją grodziska z okresu halsztackiego, po spaleniu wtórnie wykorzystaną w późniejszych czasach. Miał szerokość podstawy około 10 metrów i wraz z poprzedzającą go suchą fosą umieszczony był około 80-100 metrów za południową linią obwarowań. W tym wypadku rów umieszczony był już w typowy sposób, po zewnętrznej stronie wału, celem utrudnienia ataku oblegającym. Zapewne stary wał w średniowieczu uzupełniono jakimiś obwarowaniami drewnianymi o formie palisady lub częstokołu. Na podstawie znalezisk archeologicznych można założyć, że, oprócz ziemnych umocnień, na Homolce istniały również w średniowieczu drewniane budynki wykorzystywane przez stały garnizon, w tym konstrukcja umieszczona poza obszarem górnej części cypla, na wyrównanej platformie tuż nad południowym zboczem.
Stan obecny
Niestety ruiny słabo zachowanego zamku uległy znacznej destrukcji, na skutek amatorskich prac prowadzonych na jego terenie bez zezwolenia w latach 1962–1972 i pozostawieniu ich przez długi czas bez zabezpieczenia. Dopiero od 2015 roku teren zamku jest stopniowo odchwaszczany i wycinane są zarastające go drzewa, a stan pozostałych reliktów jest badany. Równie słabo zachowały się pozostałości obwałowań po północnej stronie zamku, uszkodzonych przez późniejszy kamieniołom i dół do wydobywania gliny. Wstęp na teren Věžki jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hložek J., Menšík P., Hrad Věžka a jeho odkryv v rekonstruovaných tabulkách Václava Uchytila, „Castellologica Bohemica”, 17/2017.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Kasl F., Sokol P., Příspěvek k poznání zázemí hradu Věžka u Plzně. Fortifikace a komunikace v blízkém okolí hradu, „Archæologia historica”, roč. 47, č. 2, 2022.