Historia
Pierwsza wzmianka o osadzie Velká Polom pojawiła się w 1288 roku, w przydomku niejakiego Weikharda. Prawdopodobnie w tym okresie założona została we wsi rycerska siedziba, przypuszczalnie ufundowana przez wspomnianego Weikharda. Kolejny przekaz źródłowy z 1377 roku pozostawił informację, iż Polom należała wówczas do Jindřicha Bítovskiego z Bítova i Hrabyně. W latach 1409-1413 dobra polomskie na krótko przeszły w ręce Ondřeja z Tvorkova, ale wkrótce potem ponownie znalazły się w posiadaniu Bitovskich, którzy z kolei sprzedali Polom rodzinie Donátów. Za ich rządów w 1416 roku użyto po raz pierwszy nazwy Velká, by odróżnić wieś od niezbyt odległej miejscowości Pustá Polom. Najpewniej wtedy też rycerskie sioło rozbudowano do formy niedużego, ale murowanego zamku, który przetrwał bez większych zniszczeń burzliwy okres wojen husyckich.
W 1464 roku przebudowany zamek został po raz pierwszy bezpośrednio odnotowany w przekazach pisemnych. Miało to związek z kulminacją sporu o własność miejscowych dóbr ziemskich, zakończonego działaniami zbrojnymi. Mianowicie wysuwający roszczenia majątkowe Beneš z Hustopeča, zwany Milotičkim, postanowił zdobyć Polom siłą i obległ zamek, w którym ufortyfikowany był Zbyněk z Heraltic. Obrońcy zdołali się utrzymać, choć zamek zaczęto odtąd nazywać Milotičkim. W rękach rodu Donátów pozostał on do 1484 roku, kiedy to został sprzedany braciom Osinskim z Žitnéj. W 1492 roku Petr Osinski zbył majątek Janowi z Ochabu i Hukovic, jego małżonce Hedvice z Bítova oraz synowi Jindřichowi z Ochabu.
W 1530 roku właścicielami dóbr Velká Polom na skutek koligacji małżeńskich stała się rodzina Pražmów z Bílkova. Za sprawą ich działalności przestarzała gotycka siedziba przeszła renesansową przebudowę, trwającą od 1573 roku do końca XVI wieku. Mury zamku zostały wówczas obniżone i zadaszone nad czterema skrzydłami, a także przeprute większymi otworami okiennymi i portalowymi. W nowej formie budowla przetrwała do 1676 roku, kiedy to została spustoszona pożarem. W kolejnych latach przeprowadzono odbudowę, ale prawdopodobnie nie była ona już związana z wprowadzeniem większych nowożytnych przekształceń w bryłę zamku.
W 1680 roku Polom kupił Jiří Štěpán Bruntálský z Vrbna, lecz ani on, ani jego rodzina nie mieszkali już na zamku, mając wygodniejszą siedzibę w Velkých Heraldicach. Po śmierci Jiřego w 1682 roku, wybuchł długotrwały spór między jego spadkobiercami, zakończony sprzedażą majątku klasztorowi cystersów w Velehradzie, a następnie na początku XVIII wieku rodzinie Vlček. Ci ostatni, jako że z mniej znaczącego rodu, w ciągu kilku stuleci awansowali na sam szczyt elity regionu ostrawskiego, również nie mieszkali w Polomi. Przez cały okres ich posiadania, zamek był jedynie siedzibą urzędników, dzięki czemu nie poddawano go barokowym przekształceniom. Zmiana przeznaczenia nastąpiła w 1805 roku, kiedy Velká Polom przestała być ośrodkiem administracji majątku. Zamek przekształcono wówczas w spichlerz i mieszkania dla czeladzi. Drugą wojnę światową zabytkowa budowla przetrwała w dobrym stanie, ale w 1948 roku uległa nacjonalizacji i szybko popadła w ruinę.
Architektura
Zamek wzniesiono na wilgotnym, podmokłym terenie, w otoczeniu pięciu stawów i licznych cieków wodnych, przy czym pod budowę wykorzystano skaliste wyniesienie terenu. W początkach XV wieku zamek otrzymał w planie kształt czworoboku o wymiarach 36 x 34,5 metra, z zachodnim bokiem lekko załamanym i wybrzuszonym w stronę zewnętrzną, co być może było efektem adaptacji murów z początku XV wieku do starszego układu, przypuszczalnie wieżowego domu stojącego w północno – zachodnim narożniku późnośredniowiecznego założenia. Całość otoczono fosę o głębokości około 6 metrów i szerokości od 10 do 17 metrów, napełnioną wodą z jednego ze stawów.
Obwód murów obronnych wzniesiony został z łamanego kamienia, układanego bez przywiązywania wagi do równych warstw. Uzyskał niedużą grubość na poziomie przyziemia, dlatego zapewne we wszystkich czterech narożach wzmocniony został wysokimi na 6,5 metra przyporami. Wysokość kurtyn była znaczna, sięgająca około 15 metrów. Początkowo były one zwieńczone krenelażem lub drewnianym gankiem obronnym, który najpewniej dawał możliwość obejścia całego obwodu.
Obwód murów wydzielał wewnątrz przestrzeń dziedzińca wielkości około 16 x 19 metrów, w którego południowym rogu umieszczona została studnia. Zabudowę mieszkalną i gospodarczą rozlokowano przy wewnętrznych elewacjach, tak iż otaczała dużą część dziedzińca. Budynki posiadały sklepione pomieszczenia najniższych kondygnacji i początkowo wysokość tylko jednego piętra. Wjazd do zamku o szerokości około 2,5 metra umieszczony był mniej więcej pośrodku kurtyny zachodniej, gdzie poprzedzał go zwodzony most o drewnianej konstrukcji. Za nim przejazd bramny na dziedziniec przechodził następnie korytarzem poprzez zabudowania mieszkalno – gospodarcze.
Stan obecny
Obecnie dawny zamek znajduje się w formie ruiny, będącej pozostałością przebudowanej w czasach nowożytnych konstrukcji, z elewacjami mocno przemurowanymi cegłą. Zabytek jest zaniedbany, a z powodu rozkradzenia elementów drewnianych i zniszczeniu dachów, zawaleniu uległa jego osłabiona wilgocią zewnętrzna ściana wschodniego skrzydła. Nie zachowały się również żadne ściany wewnętrznych podziałów. Całość w okresie letnim do niedawna pokryta była bardzo gęstą i prawie uniemożliwiającą zwiedzanie bujną roślinnością, co utrudniało także fotografowanie. W ostatnich latach większość drzew i krzaków została jednak wykarczowana. Fosa widoczna jest jedynie od strony wschodniej oraz części południowej i północnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Štěpánek J.P., Tichánek J., Historie vodní tvrze ve Velké Polomi, Velká Polom 2008.
Tichánek J., Historie bývalé vodní tvrze ve Velké Polomi, „Archeologie Moravy a Slezska”, 4/2004.