Velká Bíteš – kościół św Jana Chrzciciela

Historia

   Pierwsza wzmianka o zbudowanym w początkowym trzydziestoleciu XIII wieku kościele w Velká Bíteš pojawiła się w 1240 roku, kiedy to król czeski Wacław I zrezygnował z patronatu nad świątynią na rzecz klasztoru cystersów Porta Coeli koło Tišnova. W XIV wieku kościół został przebudowany i powiększony w stylistyce gotyckiej, a około drugiej połowy XV wieku utworzono wokół niego kamienne fortyfikacje. Możliwe, iż zastąpiły one wcześniejsze obwarowania drewniano – ziemne, gdyż pierwsza wzmianka o obwarowaniach kościoła pojawiła się już w 1408 roku. Późnogotyckie prezbiterium zapewne wzniesiono już po ukończeniu budowy obwarowań, gdyż otrzymało ono nieco zdeformowany kształt, zapewne spowodowany brakiem wystarczającej ilości miejsca. Napis na łuku tęczowym informuję, iż zasklepienie wnętrza ukończono w 1501 roku pod nadzorem mistrza Pavla Zickera.
   Dzieje osady i kościoła w okresie wojen margrabiów z drugiej połowy XIV wieku i wojen husyckich z pierwszej połowy XV stulecia nie są jasne. Nie zostało potwierdzone zdobycie miasta przez husytów w 1425 czy 1428 roku, ani szkody i spustoszenia jakie mieli wówczas poczynić w okolicy.
   Teren wokół kościoła do 1771 roku był wykorzystywany jako cmentarz. W okresie nowożytnym bryła świątyni poddawana była przekształceniom i renowacjom, z których ostatnie prowadzono na początku XX wieku, a następnie od 1946 roku, kiedy rozpoczął się okres gruntownych napraw całego budynku.

Architektura

   Kościół usytuowany został w północnym narożniku osady, w jej najwyższym miejscu. Nie był on bezpośrednio połączony z miejskimi murami obronnymi, które go w niewielkim oddaleniu okrążały od zachodu, północy i wschodu, biegnąc ku stronie południowej, gdzie obszarem około 9,5 ha obejmowały rynek miejski i graniczyły z potokiem Bítyskim. W pobliżu świątyni, po jej wschodniej stronie znajdowała się jedna z trzech bram miejskich, zwana Kościelną (pozostałe to Górna po stronie południowo – zachodniej i Dolna na południowym – wschodzie). Brama Kościelna bardziej przypominała furtę, była bowiem w odróżnieniu od pozostałych bram zwykłym portalem przeprutym w murze.
   Kościół składał się z prostokątnego w planie korpusu nawowego oraz wielobocznie zamkniętego po wschodniej stronie prezbiterium o 13,5 metrach długości i  9,7 metrach szerokości. Po stronie zachodniej usytuowano kwadratową wieżę o boku długości 8 metrów, natomiast na północy zakrystię. Spośród wszystkich tych elementów jedynie ściany obwodowe korpusu nawowego sięgają XIII wieku. Nowe prezbiterium, zakrystia oraz wieża dobudowane zostały w XIV stuleciu. Na przełomie XV i XVI wieku wnętrze świątyni podzielono trzema smukłymi granitowymi kolumnami na dwie nawy i zamknięto sklepieniem krzyżowo – żebrowym w miejsce pierwotnego płaskiego stropu.
   Przyziemie wieży kościelnej posiadało zwieńczanie w postaci sklepienia krzyżowego bez żeber i dostępne było z wnętrza świątyni, zaś na pierwsze piętro można się było dostać jedynie zewnętrznymi schodami. Dopiero na drugie i wyższe piętra prowadziły wewnętrzne schody. Trzecie piętro, przeprute dużymi oknami z maswerkami, było kondygnacją dzwonniczą, a według tradycji najwyższa kondygnacja o charakterze strażniczym pierwotnie była drewniana.
   Kościół w drugiej połowie XV wieku otoczony został długim na 160 metrów obwodem murów obronnych o wysokości około 7 metrów i grubości 1,4 metra, otaczającymi obszar około 48 x 32 metry. Ich ciąg wzmocniony został czworoboczną wieżą bramną po stronie południowej oraz pięcioma półokrągłymi, otwartymi od wewnątrz i wysuniętymi przed lico murów basztami/bastejami. Gęściej rozstawione były po stronie północnej, gdyż ta jako nie granicząca z miastem była bardziej zagrożona. Baszty otrzymały rozglifione do wnętrza otwory strzelcze na poziomie dwóch kondygnacji (75×22 i 46×25 cm), w odróżnieniu od muru obwodowego, który szczelinowe otwory strzelcze (45 x 25 cm) posiadał przeprute jedynie w górnej części przedpiersia. Strzelnice baszt dodatkowo zaopatrzono w boczne kamienne siedziska, a w jednej po stronie północno – zachodniej utworzono siodłowy portal pełniący rolę furty wypadowej. Całość otoczona była częstokołem oraz przekopem, ponad którym przerzucono zwodzony most prowadzący do wieży bramnej.
   Jako, iż obwarowania kościelne znajdowały się wewnątrz miasta, świątynia chroniona była także, powstałym jeszcze w okresie przedhusyckim, grubym na około 1 metr murem miejskim oraz poprzedzającymi go przekopem i ziemnym wałem. Przekop po północno – zachodniej stronie kościoła był dodatkowo zdwojony.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Morava a Slezsko, Praha 2019.

Strona internetowa hrady.cz, Velká Bíteš, kostel sv. Jana Křtitele.