Velhartice – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony w 80-tych lub 90-tych latach XIII wieku (taką datę wskazały badania dendrochronologiczne) przez miejscowy ród rycerski, jak wskazuje nazwa, być może pochodzący od niejakiego Vilharta. W dokumentach pisanych zamek po raz pierwszy pojawił się w 1318 roku, kiedy to jego właścicielem był Bušek z Velhartic. Jego potomkowie wymarli w 1390 roku, a Velhartice przeszły w ręce panów z Hradca. W pierwszej połowie XV wieku ich przedstawicielem był Menhart z Hradca, znany polityk okresu wojen husyckich i czasów panowania Jerzego z Podiebradów. Przyczynił się on do rozbudowy zamku, który miał wówczas tak dobrą renomę, iż przechowywane w nim były czeskie klejnoty koronacyjne Jerzego z Podiebradów. W 1453 roku syn Menharta, Oldřich, sprzedał Velhartice Děpoltovi z Rýzmberka, a od jego potomków w 1506 roku zamek odkupił Zdeněk Lev z Rožmitálu. Nowy właściciel popadł w znaczne długi, z powodu których jego syn Adam w 1540 roku musiał sprzedać Velhartice rodzinie Šternberków. Pod koniec XVI wieku kolejnymi właścicielami zamku byli Jindřich Plánský z Žeberka oraz Volf Perglar z Perglasu. Syn tego ostatniego przyłączył się do antyhabsburskiego powstania, przez co po klęsce pod Białą Górą w 1620 roku utracił cały majątek z powodu konfiskaty. W 1628 roku Velhartice nabył cesarski pułkownik Martin Huerta de Hoeff, za którego dokonano renesansowej przebudowy części zamku. Gdy zmarł w 1637 roku kolejni właściciele Velhartic szybko się zmieniali, co ostatecznie oznaczało upadek jego znaczenia, a częściowo popadnięcie w ruinę. W XIX stuleciu rozpoczęto pierwsze prace renowacyjne, kontynuowane także w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej, kiedy już wywłaszczono ostatnich prywatnych właścicieli, rodzinę Windischgrätz.

Architektura

   Zamek usytuowano na wydłużonym skalistym wzgórzu, opadającym stromymi, skalistymi klifami na południu i wschodzie do wąwozu, którym płynęła rzeka Pstružná. Najstarszy rdzeń zamku o kształcie zbliżonym w planie do trójkąta został dokładnie dopasowanych do formy terenu. Jego ostry narożnik znalazł się na północno – wschodnim skalistym cyplu, natomiast dwa zaokrąglone narożniki usytuowano po przeciwnej zachodniej stronie, gdzie spadek terenu był nieco łagodniejszy. Obwód murów miał około 10 metrów wysokości, ponad 2 metry grubości i zwieńczenie w postaci krenelażu. Po stronie zachodniej łączył się z masywnym, szerokim na 7 metrów, najstarszym zamkowym budynkiem, umieszczonym pomiędzy wspomnianymi dwoma zaokrągleniami (tzw. Rajski Dom). Miał on przynajmniej trzy piętra, przy czym skała sięgała aż do wysokości pierwszego piętra i od strony dziedzińca tworzyła szeroką na 2,5 metra półkę z gankiem (później zamurowaną). Wejście do budynku, dostępne po wykutych w skale schodach, umieszczono po stronie południowej. Prowadziło ono do niewielkiej sieni, na północ od której znajdowały się dwie kolejne, częściowo wyciosane w skale komory. Z przykrytej płaskim stropem sieni po kamiennych schodach przejść można było na piętro, gdzie znajdowały się dwie izby, później połączone w jedną dużą sklepioną komnatę. Całe drugie piętro pierwotnie zajmowała duża sala z kominkiem pośrodku ściany od strony dziedzińca, oświetlana czterema oknami z bocznymi siedziskami w niszach. Na trzecim piętrze znajdowało się już tylko jedno podwójne gotyckie okno z typowym XIV-wiecznym profilem.
   Po stronie północno – wschodniej mury łączyły się z drugim budynkiem o nieregularnym układzie, zakończonym nad skarpą półokrągłą wieżą. Według tradycji mieścić się w nim miała zamkowa kaplica. Pozostała zabudowa prawdopodobnie przystawiona była do północnej kurtyny, miała charakter gospodarczy i nie wystawała wysokością ponad mury obronne. Bramę wjazdową na dziedziniec usytuowano po stronie południowej, tuż przy Rajskim Domu. Na trzech czwartych obwodu (poza stroną północną) dodatkową ochronę zapewniał zewnętrzny mur parchamu, gruby aż na 2 metry, zaopatrzony w otwory strzelcze, chodnik dla obrońców i krenelaż. Po stronie zachodniej dostępu do zamku bronił przekop.

   W XV wieku zamek został znacznie powiększony poprzez dostawienie przedniej części po stronie południowo – zachodniej. Jej mur obronny przystosowano już do obrony ogniowej i wzmocniono dwoma półokrągłymi, otwartymi od strony wewnętrznej basztami oraz jedną dwuboczną, bardziej będącą ostrym załamaniem muru. Chodnik obronny na murze zaopatrzono w kryty ganek, który zapewniał ochronę przed niepogodą, a tym samym zamoknięciem broni prochowej. Wjazd został umieszczony w czworobocznej, także otwartej od strony dziedzińca wieży bramnej w narożniku południowo – zachodnim. W najwyższym miejscu nowego dziedzińca wzniesiono masywną, prostokątną w planie wieżę (zwaną Putną) o wymiarach 18 x 9,2 metra, ze ścianami o grubości od 1,8 do 3 metrów. W stronę drogi dojazdowej zwrócona była najgrubszą ścianą w której nie przepruto ani jednego otworu (podobnie jak donżon zamku Karlštejn). Jej pięć kondygnacji przykryto płaskimi, drewnianymi stropami, przy czym parter miał aż 8 metrów wysokości i był dostępny jedynie z poziomu piętra. W niesamowity sposób rozwiązano wejście do nowej budowli. Mianowicie wieżę połączono z Rajskim Domem masywnym murowanym mostem opartym na czterech okrągłych filarach i pierwotnie zwieńczonym daszkiem. Wejście na niego z obu stron umożliwiały zwodzone mosty. W okresie późnego średniowiecza rozbudowie uległa również starsza część zamku, gdzie na wschodniej części podzamcza wzniesiono budynek browaru. W jego pobliżu odnaleziono relikty XVI-wiecznego rurociągu, którym czerpano do zamku wodę z położonej około 50 metrów niżej rzeki.

Stan obecny

   Zamek dziś znajduje się częściowo w stanie trwałej ruiny (Wieża Putna, Rajski Dom), a część jego została odbudowana (budynek północno wschodni z wieżą narożną, budynek browaru). Pomiędzy średniowiecznymi zabudowaniami znajduje się również nowożytne skrzydło północne z XVII wieku. Most, który łączył Wieżę Putną z Rajskim Domem jest jedną z najciekawszych budowli tego typu, nie tylko w Czechach ale i całej Europie. Obecnie na zamku funkcjonuje muzeum z ekspozycją ukazującą codzienne życie szlachty w XVI i XVII wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.