Historia
Pierwsza informacja o Velenicach mogła zostać odnotowana w 1369 roku, kiedy to pojawiła się w źródłach wzmianka o rycerskiej siedzibie Golmicz, będącej w posiadaniu niejakiego Mikuláša Pancířa ze Smojna, z nazwą przypuszczalnie zniekształconą od pierwotnego miana Welnicz. W 1399 roku Velenice należały do majątku Pancířów ze Smojna, jako lenno Korony Czeskiej, a w 1434 roku pisał się z nich Fredeman ze Smojna („zu Walnitz gesessen”).
W 1472 roku Melichar z Kroučová, który użył nazwy Strahov do oznaczenia miejsca swojej rezydencji, sprzedał opuszczony dwór i wieś Velenice niejakiemu Mikulášowi z Lutic. Kiedy siedem lat później Velenice kupili czterej bracia Berkowie z Dubé, stwierdzono, że Velenice i Strahov są nazwami tej samej siedziby („in Velenici alias in Strahov”). Sprawę utrudniał fakt, iż w okolicach Velenic w średniowieczu funkcjonowały dwa zamki, wieś oraz dwór w samej osadzie, przez co przekazywane informacje mogły się odnosić do różnych obiektów.
Z okresu wojen husyckich nie odnotowano żadnych informacji o Velenicach. Przypuszczalnie zamek został zniszczony niedługo później, w latach 40-tych XV wieku, w trakcie jednej z wypraw zbrojnych Łużyczan na ziemie północnych Czech, choć według ludowej tradycji do jego zniszczenia przyczynić się miały dopiero szwedzkie oddziały w czasie wojny trzydziestoletniej. Od 1502 roku z Velenic pisał się man związany z berkowskim majątkiem Sloup, ale najpewniej zamieszkiwał on na terenie wsi, a nie porzuconego zamku.
Architektura
Zamek wzniesiono na skalnym cyplu ponad potokiem Svitavka, płynącym po stronie północno – wschodniej i wschodniej w leżącej o kilkadziesiąt metrów niżej dolinie. Również od strony południowej bardzo strome zbocza opadające do głębokiego jaru zapewniały znaczną ochronę. Dostęp do zamku możliwy był jedynie od północnego – zachodu, gdzie teren cypla przechodził w płaskowyż. Obszar zamku nie był równy, stopniowo opadał w stronę doliny na wschodzie, przy czym maksymalna różnica wysokości wynosiła około 8 metrów.
Głównym elementem zabudowy zamku była czworoboczna, zbliżona w planie do kwadratu wieża o bokach długości około 8 metrów. Wzniesiono ją z lokalnego piaskowca, w postaci łamanych lub zgrubnie ciosanych brył. Przy budowie wieży duże znaczenie miało także drewno, z którego utworzone zostały stropy rozdzielające kondygnacje, a być może także całe górne piętro lub piętra o konstrukcji szachulcowej. Po północnej stronie wieży w skale wyciosana została piwnica, świadcząca o istnieniu niewielkiej sąsiedniej budowli.
Nietypową cechą zamku velenickiego był brak obwarowań, czy to murowanych, czy też ziemnych, wzdłuż krawędzi stoków cypla i zboczy. Najważniejsze obwarowania poprzeczne, odcinające cypel od reszty płaskowyrzu, ograniczały się do wąskiej skalnej szczeliny, która jednak na południowym – zachodzie nie przecięła całej szerokości cypla. Przypuszczalnie rów ten nie został ukończony i miał bardzo ograniczoną funkcję obronną.
Stan obecny
Z zamku zachowały się do dnia dzisiejszego jedynie fragmenty dolnych partii murów czworobocznej wieży i wyciosana w skale piwnica. Ruiny leżą jedynie około 1 km na północny – zachód od centrum wsi Velenice, ale nie prowadzą do nich żadne oznakowane szlaki turystyczne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Gabriel F., Panáček J., Hrady okresu Česká Lípa, Praha 2000.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.