Historia
Zamek Valečov został wzniesiony w pierwszej ćwierci XIV wieku przez miejscowy, bardzo rozrośnięty, piszący się z niego ród rycerski. W 1324 roku w źródłach pisanych pojawił się Bartoš z Valečova i ze Strak („Bartoss inneuis de Waleczowa et de Strak”), który być może był fundatorem lub synem fundatora zamku. Ojciec i syn o tym samym imieniu, wraz licznymi sąsiadami oraz krewnymi, brali na początku lat 20-tych XIV wieku udział w rodowym konflikcie z Vokiem z Rotštejna. Bartoš był za to sądzony we wspomnianym 1324 roku, podobnie jak jego krewny, być może brat, Zdeněk z Zábrdovic. Przed śmiercią w 1378 roku, Zdeněk również pisał się przez pewien czas z Valečova, po czym zamek przeszedł na jego licznych synów: Vojslava, Beneša, Ctibora i Hereša. Z nich większość ostatecznie uzyskała majątki i zrobiła kariery w rożnych częściach kraju, a jedynym panem na Valečovie pod koniec XIV wieku został Hereš (Heřman).
W pierwszej połowie XV wieku potomkowie Hereša, Bernard i Bartoš z Valečova, opowiedzieli się po stronie husyckiej. Jako husyccy hejtmani, w 1420 roku oblegali wraz z Hynkiem Krušiną z Lichtenburka pobliski klasztor Hradiště. Następnie działali z samym Janem Žižką z Trocnova, głównym przywódcą i strategiem taborytów. Cieszyli się jego zaufaniem, gdyż został im oddany w zarząd zdobyty zamek Valdštejn oraz nadzór nad Zygmuntem Korybutowiczem, pilnowanym od czasu gdy zawiodły jego starania jako kandydata na króla czeskiego. Jeden z braci miał również znaczny udział w zwycięskiej bitwie Jana Žižki pod Malešovem w 1424 roku. W Valečovie bracia utworzyli na skalistym płaskowyżu pod zamkiem rozległy obóz dla zimujących oddziałów husyckich. W przekazach pisemnych po raz ostatni jeden z braci odnotowany został w 1431 roku.
Po wojnach husyckich, kiedy władza królewska nie była jeszcze w stanie utrzymać w kraju pokoju, nagłą napaścią zajął Valečov w 1439 roku Jindřich z Vartemberka, katolik i dawny przeciwnik panów z Valečova. Pojmał na zamku Machnę, wdowę po Bartošu lub Bernardzie, i uwięził na dwa lata jej synów Vanka i Břeňka. Uwolnił ich dopiero po wymuszonym zrzeczeniu się prawa własności zamku na jego korzyść. Synowie Machny odzyskali swe dziedzictwo w latach 1443-1444, kiedy szczęście odwróciło się od Jindřicha w trakcie jego zmagań z Łużyczanami i prażanami. Zrujnowany zamek został przez nich w kolejnych latach naprawiony i rozbudowany. Między innymi na starych fundamentach wzniesiony został okazały późnogotycki budynek mieszkalny.
W drugiej połowie XV wieku panowie z Valečova kontynuowali husycką tradycję przodków i byli wiernymi stronnikami króla Jerzego z Podiebradów. Szczególną karierę zrobił Vaněk Valečovský z Kněžmosta, który w 1448 roku brał udział w zwycięskiej bitwie o Pragę, w zamian za co Jerzy mianował go burmistrzem Starego Miasta praskiego, a w 1452 roku członkiem rady, utworzonej jako organ doradczy do spraw administracyjnych. W tym samym roku Vaněk został również podkomorzym, sprawując ten urząd aż do 1468 roku. Wtedy też majątek valečovski został splądrowany przez wojska łużyckie, choć sam zamek najwyraźniej nie został zdobyty. Ważna pozycja i służba u Jerzego z Podiebradów zapewniły Vankowi znaczny majątek i pozwoliły na usunięcie zniszczeń z Valečova oraz rozbudowę Opočna, gdzie spędzał większość czasu.
Vaněk Valečovský zmarł w 1472 roku, a jego syn Viktorin niedługo później w 1481 roku, na skutek czego ród wymarł po mieczu. Nowym właścicielem zamku został szwagier Vanka, Samuel Velvar z Hrádku. Początkowo jego kariera rozwijała się pomyślnie, obrano go nawet podkomorzym i powierzono dowództwo w wyprawie na Morawy przeciwko Węgrom, jednak w 1486 roku został postawiony przed sądem z powodu nieuczciwego urzędowania i pozbawiony stanowiska. W 1488 roku zachorował, po czym wkrótce zmarł w niesławie. Wraz ze śmiercią Samuela Valečov przejęli jego trzej synowie: Jiřík, Pavel i Petr. Gdy Petr wkrótce zmarł pozostali dwaj bracia podzielili majątek, ale około 1494 roku zadłużony Jiřík sprzedał Valečov i przeniósł się do Nowego Miasta praskiego.
W XVI wieku właściciele zamku często się zmieniali. Byli nimi między innymi Bedřich z Donína, Berkowie z Dubé, po nich Vančurovie z Řehnic, którzy z powodu długów sprzedali majątek Jakubowi Menšíkowi z Menštejna, nastęnie Vilém starszy z Malovic i Kaplířovie ze Sulevic. W 1622 roku zamek został skonfiskowany ówczesnym właścicielom, Kapounom ze Svojkova, z powodu ich udziału w postaniu antyhabsburskim. Przejął go wówczas Albrecht von Wallenstein, wódz i polityk z okresu wojny trzydziestoletniej, i włączył w swe rozległe dobra. Zamek stracił z tego powodu funkcję mieszkalną i z czasem popadł w ruinę. Dopiero w XIX stuleciu część jego pomieszczeń była wykorzystywana do celów mieszkalnych przez miejscową biedotę, wysiedloną w 1892 roku. Pierwsze prace remontowe rozpoczęto paręnaście lat później.
Architektura
Układ przestrzenny zamku valečovskiego był wielodzielny i nieregularny. Główną część zbudowano na masywnej i wysokiej skale, usytuowanej na kulminacji wzgórza, co dawało bardzo dobre warunki obronne i ogląd okolicznych ziem. Oprócz górnej części, u podstawy skalnego bloku ulokowane były dwa podzamcza: północne i zachodnie, a na południowym – wschodzie od XV wieku rozciągała się drewniana lub szachulcowa zabudowa obejmująca obszar około 1,5 ha, z licznymi, wyciosanymi w miękkich skałach piaskowcowych pomieszczeniami.
Główna część zamku umieszczona była na masywnym ostańcu o lekko sierpowatym rzucie i wysokich, prawie pionowych ścianach, w którym wykuto dużą liczbę pomieszczeń oraz korytarz prowadzący na górny dziedziniec. Na jego kulminacji, podzielonej poprzecznymi pęknięciami na trzy części, wzniesiono dwa budynki mieszkalne: tak zwany Stary Pałac po stronie zachodniej, który był w dużej części konstrukcji drewnianej, oraz wyższy i większy murowany Nowy Pałac po stronie wschodniej, znacznie przebudowany po spaleniu w 1439 roku. Obie części rozdzielone były wąskim dziedzińczykiem, od północy i południa ujętym kurtynami muru łączącego dwa budynki.
Wejście do Nowego Pałacu wyciosano w kamieniu u podstawy skały. Prowadziło ono do utworzonych w całości w skale piwnic oraz do parteru budynku, oświetlanego jednym oknem od północnego – zachodu i dwoma od południa. Jego układ był bardzo nieregularny. Na pierwszym piętrze budowniczy próbował zrekompensować tę nieregularność, nadwieszając część południowo – zachodniej ściany na rzędzie konsol, które wykorzystano także do umieszczenia tam otworu latryny. Na tej kondygnacji znajdowała się główna komnata z dwoma wykuszami i kominkiem, którego komin został umieszczony na konsolach. Po stronie południowo – zachodniej umieszczono portal, pierwotnie połączony z drewnianym gankiem przechodzącym na koronę murów okalających dziedzińczyk poniżej budynku. Prawdopodobnie ponad opisanymi murowanymi kondygnacjami znajdowało się jeszcze drewniane lub szachulcowe piętro, czy też poddasze, o czym świadczyłby wspomniany komin, wysunięty poza lico murów ze względu na niebezpieczeństwo pożaru. W XVI wieku ta drewniana górna kondygnacja została zastąpiona murowaną, której obwodowe mury utworzono o połowę cieńsze niż dwumetrowej grubości mury kondygnacji gotyckich. W okresie tym z powodu podziału zamku pomiędzy dwóch współwłaścicieli wykonano również drugie wejście do zamku, umieszczone w skalnej szczelinie po stronie północnej.
Na południe od rdzenia zamku w skalnym podłożu wyciosano kolejne pomieszczenia, zapewne o gospodarczym przeznaczeniu, konieczne do codziennego funkcjonowania mieszkańców zamku. Wschodnia strona odgrodzona była wyciosanym w skale przekopem, graniczącym z budowlą o kształcie przypominającym barbakan. Być może z niego prowadziło przejście do rozległego płaskowyżu południowo – wschodniego. Zabudowa gospodarcza znajdowała się również pomiędzy skałami po północnej stronie rdzenia zamku i na podzamczu zachodnim.
Obwarowania południowego płaskowyżu były zapewne drewniane, w postaci częstokołu lub palisady oraz drewnianej wieży czuwającej przy bramie po stronie północno – wschodniej. Na południowym – wschodzie to rozległe podzamcze odcięto od reszty terenu przekopem, ponad którym przerzucono most prowadzący do drugiej bramy. Nieukończony rów oddzielał też podzamcze od rdzenia zamku na północy. W skałach wykuto łącznie około 30 pomieszczeń, głównie mieszkalnych i gospodarczych, a także 7,5-metrowy zbiornik na wodę o butelkowatym kształcie. Najstarsze mieszkania składały się z pojedynczych pomieszczeń lub z dwóch komór, niekiedy podzielonych na przyziemie i piętro. W XVI wieku osada rozrosła się poza pierwotny obwód obwarowań, zwłaszcza po stronie północno – zachodniej. W tamtym czasie prawdopodobnie dominował już dwuizbowy dom z większym pomieszczeniem mieszkalnym z tyłu i izbą gospodarczą przy wejściu.
Stan obecny
Valečov jest dziś najlepiej zachowanym i najbardziej rozbudowanym spośród tak zwanych skalnych zamków na terenie Czeskiego Raju. Pomimo tego, że jedynymi w całości zachowanymi pomieszczeniami zamku są te wykute w skale, to jednak mury obwodowe Nowego Pałacu przetrwały w bardzo dobrym stanie. Za wyjątkiem najwyższego piętra z XVI wieku, w większości pochodzą one z XV stulecia, ale w dolnej partii widoczne są jeszcze fragmenty XIV-wieczne, wyróżniające się czarnym okopceniem z pożaru z 1439 roku. Unikalnym założeniem są pozostałości husyckiego obozu i następnie osady braci czeskich, zlokalizowane na pokrytym skałami płaskowyżu po południowej stronie zamku górnego, gdzie przetrwało kilkadziesiąt wyciosanych w skale pomieszczeń, niektórych zamieszkiwanych jeszcze na początku XX wieku. Zamek Valečov otwarty jest w sezonie turystycznym za niewielką opłatą.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Chotěbor P., Povrchový průzkum hradu Valečova, „Památky archeologické”, 77/1986.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Gersdorfová Z., Hložek J., Meřšík P., Úvod do probleŘatiky dokuŘeřtace tzv. valečovského „Řěstečka“, k. ú. Boseň, okr. Mladá Boleslav, „Na stopě (pre)historii jihozápadřích Čech”, 2/2018.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Vojkovský R., Valečov. Zřícenina hradu východně od Mnichova Hradiště, Hukvaldy-Dobrá 2016.