Valdek – zamek

Historia

   Zamek Valdek został wzniesiony na początku drugiej połowy XIII wieku z inicjatywy rodu Zajíców. Pierwsza wzmianka o nim pojawiła się w 1263 roku w przydomku Oldřicha Zajíca z Valdeka, królewskiego cześnika i burgrabiego na zamku Loket, a później na zamku praskim. Zajícovie posiadali wówczas dwie siedziby: nieco młodszy zamek Žebrák na ważnym szlaku z Pragi do Pilzna, a następnie do Norymbergi i Ratyzbony oraz starszy Valdek, który także był ważną siedzibą rodową, lecz leżał na nieco mniej ważnej drodze z Hořovic przez brdskie lasy do Příbramia. Prawdopodobnie z tego powodu otrzymał swa nazwę, którą przełożyć można jako „Leśny zamek”.
   Na początku lat 40-tych XIV wieku zamek zyskali Běškovcy z Běškovic. Niedługo później przedstawiciele tej rodziny: Protivec i Ctibor weszli w zatarg z Děpoltem z Rýzmberka, który w 1346 roku obległ Valdek, a po trzech dniach walk zajął, spustoszył i spalił. W kolejnych latach zamek został naprawiony, nie wiadomo jednak przez kogo, gdyż właściciele Valdeku w drugiej połowie XIV wieku są nieznani. Na początku XV wieku zamek był w posiadaniu króla Wacława IV, który oddał go w zastaw Janovi z Lestkova. Kolejnymi posiadaczami byli przedstawiciele drobnej szlachty, przez co znaczenie zamku podupadało. Z czasem jego utrzymanie przekroczyło ich możliwości finansowe, przestał także spełniać wymogi nowożytnych warunków mieszkalnych i ostatecznie został porzucony. Jako opuszczony po raz pierwszy został opisany w 1623 roku.

Architektura

   Zamek zbudowano na skalistym cyplu górującym nad okolicznymi lasami i szlakiem z Hořovic do Příbramia. Natura szczególnie chroniła zamek od południa i południowego – zachodu, gdzie znajdowały się skały i zwałowiska granitowych głazów. Strome stoki utrudniały dostęp także od wschodu i zachodu, a od bardziej przystępnej północnej strony ulokowano gospodarcze podzamcze, obwiedzione półkolistym przekopem i ziemnym wałem, zapewne zwieńczonym w koronie drewnianą palisadą lub częstokołem. Ściany wału i przekopu wzmocniono układanymi na sucho kamieniami. Wewnętrzna zabudowa podzamcza musiała być w całości wykonana z materiałów nietrwałych: drewna i gliny, gdyż nie pozostał po niej żaden ślad.
   Z podzamcza droga prowadziła do zamku górnego, zabezpieczonego wykutą w skale fosą, ponad którą przerzucono drewniany, najpewniej w części zwodzony most. Miał on formę zbliżoną nieco do wydłużonego, nieregularnego wieloboku utworzonego przez obwód murów obronnych, dostosowanych do ukształtowania terenu. Najstarszą zabudowę umieszczono w najbardziej chronionym miejscu, w południowej części dziedzińca. Znalazł się tam czterokondygnacyjny budynek o trzech mniejszych izbach w przyziemiu, przykrytych płaskimi, drewnianymi stropami. Pierwsze piętro zajmowała pojedyncza duża sala, ogrzewana narożnym kominkiem i oświetlona od południa trzema ostrołukowymi oknami. Otwór po stronie zachodniej prawdopodobnie prowadził do wykusza. Od strony dziedzińca umieszczony w grubości muru korytarz prowadził do kolejnych dwóch bocznych wykuszy, jednego (zapewne latrynowego) po stronie zachodniej i jednego po stronie wschodniej. Duża sala na drugim piętrze pałacu zapewne skomunikowana była schodami umieszczonymi w murze. Oświetlały ją od południa dwa ostrołukowe okna, osadzone podobnie jak w niższej kondygnacji w szerokich niszach z bocznymi siedziskami. W górnej części dach ze wszystkich stron otaczała galeria obronna, dostępna portalami w bocznych szczytach. Najwyższa kondygnacja pałacu została dobudowana w XV lub XVI wieku. Od strony dziedzińca do budynku przystawione były zapewniające komunikację drewniane krużganki.

   Przeciwnej, północnej strony dziedzińca oraz bramy wjazdowej broniła masywna, cylindryczna wieża główna, pierwotnie włączona w obwód murów obronnych. Otrzymała ona ponad 10 metrów zewnętrznej średnicy, przy ścianach o grubości 3,6 metra i wysokości jeszcze dzisiaj osiągającej 18 metrów. Ciasne wnętrza wieży zostały porozdzielane drewnianymi stropami na cztery kondygnacje, całkowicie pozbawione otworów w dolnych partiach. Wejście do nich prowadziło na wysokości trzeciego piętra z korony pobliskiego muru obronnego poprzez ostrołukowy portal po stronie południowej. W wyniku późniejszej rozbudowy czoło zamku po stronie północnej otrzymało zewnętrzny mur obronny, wydzielający przed wieżą główną około 3 metrowej szerokości parcham.
   Kolejne fazy rozbudowy zamku zmieniły przebieg drogi wjazdowej do jego rdzenia. W południowo – wschodniej części utworzono drugi dziedziniec, którego mur obronny wzmacniała narożna, wschodnia, cylindryczna lub półokrągła wieżyczka, chroniąca studnię lub zbiornik na wodę deszczową. Obok niej umieszczono nową bramę z głównym portalem i mniejszą furtą dla pieszych. Stamtąd kolejną nową bramą w bocznym murze dostać się można było na teren północnego międzymurza i następnie na główny dziedziniec. Zmiana drogi wjazdowej umożliwiła również zamknięcie zachodniej części północnego parchamu poprzecznym murem i wstawienie w niego nowego budynku mieszkalnego. W okresie tym pałac południowy został powiększony od strony dziedzińca o czworoboczny ryzalit.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zamek zachował się w formie urokliwej trwałej ruiny. Jej dominantą jest cylindryczny bergfried, który zawiera, podobnie jak ruiny południowego pałacu, kilka gotyckich detali architektonicznych. Na znacznej wysokości przetrwały także mury obwodowe zamku. Wstęp na jego teren jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Valdek – příspěvek k poznání stavebního vývoje hradu, “Časopis Společnosti přátel starožitností” 2012/3-4.