Historia
Zamek Valdek został wzniesiony na początku drugiej połowy XIII wieku z inicjatywy rodu Zajíców, między innymi przy wykorzystaniu drewna ściętego w 1252 roku. Zajícowie posiadali wówczas dwie siedziby: nieco młodszy zamek Žebrák na ważnym szlaku z Pragi do Pilzna, a następnie do Norymbergi i Ratyzbony, oraz starszy Valdek, który także był ważną siedzibą rodową, lecz leżał na nieco mniej uczęszczanej drodze z Hořovic przez brdskie lasy do Příbramia. Prawdopodobnie z tego powodu otrzymał nazwę, która w wolnym przekładzie oznaczała „leśny zamek”.
Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pojawiła się w 1263 roku, w przydomku Oldřicha Zajíca z Valdeka, królewskiego stolnika i od 1253 roku burgrabiego na zamku Loket, a później na zamku praskim, choć dokument w którym zapisano go jako „de Waldek” powstał jako mało wiarygodna kopia dopiero w XVI wieku (Oldřich nigdy wcześniej nie używał tego przydomka). Następnie zamek został udokumentowany w 1291 i 1315 roku, tym razem w predykacie Viléma Zajíca z Valdku. W 1331 roku kolejny Oldřich Zajíc z Valdku („Wilhelmus dictus Lepus de Waldek“) nabył niewielkie miasta Jílové i Nový Knín jako zastaw, ale z drugiej strony przekształcił zamek Valdek i okoliczne wsie w lenno mańskie. Wtedy też ukończona mogła zostać wieloetapowa i długotrwała przebudowa zamku, rozwijająca pierwotną prostą budowlę bezwieżową, do bardziej popularnej formy bergfriedowej.
Na początku lat 40-tych XIV wieku zamek zyskali Běškovcy z Běškovic. Niedługo później przedstawiciele tej rodziny: Protivec i Ctibor weszli w zatarg z Děpoltem z Rýzmberka, który w 1346 roku obległ Valdek, a po trzech dniach walk zajął, spustoszył i spalił. W kolejnych latach zamek został naprawiony, nie wiadomo jednak przez kogo, gdyż właściciele Valdeku w drugiej połowie XIV wieku nie zostali odnotowani w przekazach pisemnych. Na początku XV wieku zamek był w posiadaniu króla Wacława IV, który oddał go w zastaw Janowi z Lestkova. Kolejnymi posiadaczami byli przedstawiciele drobnej szlachty, przez co znaczenie zamku podupadało. Z czasem jego utrzymanie przekroczyło ich możliwości finansowe, przestał także spełniać wymogi nowożytnych warunków mieszkalnych i ostatecznie został porzucony. Jako opuszczony po raz pierwszy został opisany w 1623 roku.
Architektura
Valdek zbudowano na skalistym cyplu o dość nierównej formie, górującym nad okolicznymi lasami, potokiem i szlakiem z Hořovic do Příbramia. Naturalne ukształtowanie terenu szczególnie chroniło zamek od południa i południowego – zachodu, gdzie znajdowały się skały i zwałowiska granitowych głazów. Strome stoki utrudniały dostęp także od wschodu i zachodu, a od bardziej przystępnej północnej strony ulokowano podzamcze, obwiedzione półkolistym w planie przekopem i ziemnym wałem, zapewne zwieńczonym w koronie drewnianą palisadą lub częstokołem. Ściany wału i rowu fosy wzmocniono układanymi na sucho kamieniami. Wewnętrzna zabudowa podzamcza musiała być w całości wykonana z materiałów nietrwałych, drewna i gliny. Dalej droga wiodła do głównej części zamku, zabezpieczonej wykutą w skale fosą, która biegła lekkim łukiem i ponad którą przerzucono drewniany, najpewniej w części zwodzony most. Murowane części zamku wzniesiono z kamienia łupanego, znalezionego bezpośrednio na placu budowy lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie.
Zamek górny miał formę zbliżoną do wydłużonego na osi północ – południe wieloboku, nieregularnego, ale zbliżonego w planie do prostokąta, z mocno wysuniętym narożnikiem północno – zachodnim. Tworzył go obwód grubych na około 2 metry murów obronnych, dostosowanych do ukształtowania terenu. Najstarszą zabudowę umieszczono w najbardziej osłoniętym miejscu, w południowej części dziedzińca, na lekko wywyższonej część skalistego cypla. Znalazł się tam budynek mieszkalny wielkości 23 × 13 metrów, o pierwotnie dwóch kondygnacjach, z obiegającym go w koronie ścian chodnikiem straży, bowiem z trzech stron mury budynku wchodziły w skład obwodu obronnego całego rdzenia zamku. Chodnik straży był szeroki na około 1 metr i zaopatrzony w krenelaż o grubości około 0,6-0,7 metra. Znajdował się wyżej niż chodnik straży w koronie muru obwodowego dziedzińca, co mogło tworzyć z budynku samodzielne dzieło obronne. Z poddasza przez szczyt zachodni prowadził do niego korytarz z portalem, a być może drugie przejście znajdowało się w szczycie wschodnim. Budynek na całej wysokości miał wszystkie ściany tak masywne jak mur obronny i dodatkowo wzmacniane belkami osadzonymi w masie murów. Na skutek prac z późniejszego okresu średniowiecza dom podwyższono do czterech kondygnacji, przy czym najwyższe piętro zostało dobudowane w XV lub XVI wieku. W okresie tym pałac został również powiększony od strony dziedzińca o czworoboczny ryzalit. Od strony dziedzińca do budynku już od chwili jego powstania przystawione musiały być drewniane ganki zapewniające komunikację.
Wewnątrz budynku w przyziemiu mieściła się początkowo jedna duża sala doświetlana czterema rozglifionymi do wnętrza szczelinowymi otworami, od środka osadzonymi w odcinkowo zamkniętych wnękach (trzema od południa i jednym od wschodu). Następnie przyziemie podzielono na trzy mniejsze izby o mniej więcej równych rozmiarach, wszystkie przykryte płaskimi, drewnianymi stropami z gęsto rozmieszonymi belkami o długości 8 metrów, montowanymi do głębokich otworów w murze. Wszystkie trzy pomieszczenia przyziemia, ze względu na brak ogrzewania i słabe oświetlenie (jedna ze ścian działowych wypadła na osi starszego południowego otworu okiennego), pełnić musiały funkcje gospodarcze i pomocnicze w stosunku do mieszkalno – reprezentacyjnego piętra. Znajdować się w nich mogły spiżarnie oraz składy, dostępne bezpośrednio z dziedzińca.
Pierwsze piętro zajmowała pojedyncza duża sala, oświetlana od południa trzema ostrołukowymi, równomiernie rozmieszczonymi oknami z bocznymi siedziskami. Jej ogrzewanie zapewniał narożny kominek, choć został on osadzony wtórnie (zaburzył regularny ciąg belek stropowych, a przewód kominowy nie został włożony w masę muru). Od strony wschodniego dolnego dziedzińca znajdowało się jedno nieduże okienko, natomiast po przeciwnej zachodniej stronie umieszczone pośrodku przejście do wykusza latryny. Do jeszcze jednego otworu w ścianie zachodniej wiódł korytarz o szerokości 1 metra, umieszczony w grubości czołowego muru budynku. Otwór ten ze względu na małe rozmiary raczej nie prowadził do kolejnego wykusza, lecz do strzelnicy. Korytarz prawdopodobnie połączony był także z wykuszem lub strzelnicą na drugim końcu pomieszczenia i z portalem wejściowym do pierwszego piętra od strony dziedzińca. Pierwsze piętro, podobnie jak przyziemie, w późniejszym okresie również podzielone zostało na mniejsze pomieszczenia, choć nie można wykluczyć lżejszych ścianek działowych już w okresie wczesnogotyckim. Duża sala na drugim piętrze pałacu zapewne skomunikowana była z dołem schodami umieszczonymi we wschodnim murze. Oświetlały ją od południa dwa ostrołukowe okna, osadzone podobnie jak w niższej kondygnacji w szerokich wnękach z bocznymi siedziskami.
W wyniku rozbudowy, przeprowadzonej jeszcze w XIII wieku, czoło zamku po stronie północnej oraz północno – wschodni narożnik otrzymały zewnętrzny mur obronny, wydzielający około 3 metrowej szerokości parcham, prawdopodobnie zwężający się w miejscu narożnika starego muru. Mur zewnętrzny początkowo był dość niski (niższy od głównego muru obwodowego) i zwieńczony krenelażem. W początkach XIV wieku, po wzniesieniu wieży głównej podwyższono go, a w koronie umieszczono drewniany ganek. Północno – zachodnią część parchamu zamknięto wówczas poprzeczną krótką kurtyną muru, prawdopodobnie wydzielając rodzaj przedbramia.
Północno – wschodniej strony dziedzińca oraz bramy od początku XIV wieku broniła masywna, cylindryczna wieża główna. Niegdyś uważano, iż pierwotnie była ona włączona w linię muru obwodowego zamku, lecz najpewniej od początku była budowlą wolnostojącą (nie odnaleziono śladów jej przewiązania z murem obronnym), powstałą po wyburzeniu narożnika głównego muru i po wzniesieniu zewnętrznego muru parchamu po stronie północnej. Wieża otrzymała ponad 10 metrów zewnętrznej średnicy, przy ścianach o grubości 3,6 metra na poziomie przyziemia i wysokości sięgającej co najmniej 18 metrów, a zapewne około 20-25 metrów. Ciasne wnętrza wieży zostały porozdzielane drewnianymi stropami na cztery piętra, całkowicie pozbawione otworów w dolnych partiach. Wejście do nich prowadziło na wysokości trzeciej kondygnacji z korony pobliskiego muru obronnego, poprzez ostrołukowy portal po stronie południowej.
Kolejne fazy rozbudowy zamku zmieniały przebieg drogi wjazdowej do jego rdzenia. Początkowo wjazd prawdopodobnie prowadził przez dolny dziedziniec przylegający do zamku górnego od wschodu, przy czym na początku drugiej połowy XIII wieku obwarowania dolnego dziedzińca były jeszcze drewniane. Po utworzeniu jeszcze w tym samym stuleciu północnego parchamu, wjazd poprowadzono przez nowy zewnętrzny mur z wyłączeniem dolnego dziedzińca, zaś po obwarowaniu kamiennym murem tego ostatniego, droga wjazdowa na powrót zaczęła prowadzić od strony północno – wschodniej. Mur obronny dolnego dziedzińca zaczęła wówczas wzmacniać narożna, wschodnia, cylindryczna lub półokrągła wieżyczka, chroniąca studnię lub zbiornik na wodę deszczową. Obok niej umieszczono właśnie nową bramę z głównym portalem i mniejszą furtą dla pieszych. Stamtąd kolejną bramą w bocznym murze dostać się można było na teren dawnego północnego międzymurza i następnie obok wieży na główny dziedziniec. Zmiana drogi wjazdowej umożliwiła również zamknięcie zachodniej części północnego parchamu poprzecznym murem i późniejsze wstawienie w niego nowego budynku mieszkalnego.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zamek zachował się w formie urokliwej trwałej ruiny, niezwykle interesującej, gdyż wyraźnie ukazującej złożoność rozwoju budowlanego zamku szlacheckiego do połowy XIV wieku. Jego dominantą jest cylindryczny bergfried, zawierający, podobnie jak ruiny południowego pałacu, kilka gotyckich detali architektonicznych. Na znacznej wysokości przetrwały także mury obwodowe zamku, włącznie z bramą i furtą dla pieszych wiodącą na wschodni dziedziniec, która w obecnej formie jest jednak częściowo efektem romantycznych prac budowlanych z XIX stulecia (neogotyckie ciosowe ościeża). Podobnie nowożytne są dwie cienkie ściany po wschodniej stronie wieży głównej oraz otwór w poprzecznej ścianie parchamu. W oryginalnej formie z końca XIII wieku przetrwała natomiast brama północna w zewnętrznym murze parchamu. Wstęp na teren Valdeka jest wolny. Prowadzi do niego żółty szlak turystyczny z położonego na północy miasteczka Neřežín, a także zielony szlak od południa.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Razím V., Ke stavební podobě raně gotického paláce hradu Valdeka, „Pruzkumy památek VII”, 2/2000.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.
Záruba F., Valdek – příspěvek k poznání stavebního vývoje hradu, „Časopis Společnosti přátel starožitností”, 3-4/2012.