Úžice – kościół Panny Marii

Historia

   Późnoromański kościół Panny Marii w Úžicach powstał w pierwszej ćwierci XIII wieku. Same Úžice po raz pierwszy wspomniane zostały w źródłach pisanych w 1284 roku w przydomku wielmoży Hroznaty, który najpewniej miał tam swój dwór, prawdopodobnie położony w bliskiej odległości od kościoła. W latach 1291 – 1295 dobra Hroznaty i jego synów zostały rozdzielone, następnie skonfiskowane na skutek konfliktów wewnętrznych stronnictw, toczonych po śmierci Przemysła Ottokara II oraz sprzedane biskupowi praskiemu.
   Kościół odnotowano w dokumentach pisanych po raz pierwszy dopiero w 1352 roku, kiedy to należał do kouřimskiego dekanatu. Służył jako świątynia parafialna, obejmując swym zasięgiem nieodległy zamek Talmberk. Wieś została wówczas rozdzielona, a o prawo patronatu nad kościołem walczyli możni z Rataj i Talmberku. W 1377 roku księdza do Úžic sprowadził Jan Ptáček z Rataj i Pirkstejnu, a w 1404 roku dwóch kandydatów na ten urząd przedstawili Diviš z Talmberka i czeski król Waclaw IV. W okresie wojen husyckich parafia úžicka zanikła, kościół zaś stał się do XVII stulecia filią świątyni ratajskiej.
   Jeszcze w XV wieku kościół został powiększony o gotyckie prezbiterium, natomiast w XVII i XVIII wieku został gruntownie przebudowany w stylistyce barokowej. Dobudowano wówczas zakrystię, powiększono okna, założony nowy hełm na wieży oraz wstawiono w nią nową klatkę schodową. Następnie w XIX stuleciu wybudowano nową kruchtę i wymieniono więźbę dachową. Ostatnią dużą renowację kościoła przeprowadzono w latach 1906-1910.

Architektura

   Romański kościół składał się z wzniesionej z czerwonego piaskowca prostokątnego w planie jednonawowego korpusu, czworobocznej wieży na osi elewacji zachodniej oraz prawdopodobnie półkolistej apsydy. Wieża zachodnia była zaskakująco masywna i wysoka w stosunku do korpusu i całej świątyni. Oświetlały ją okna aż na trzech górnych kondygnacjach: jedno, dwu i być może trójdzielne o półkolistych zwieńczeniach, nie licząc niższych otworów szczelinowych. Nawa i prawdopodobnie także apsyda doświetlane były małymi oknami o romańskim wykroju, zapewne podobnymi do zachowanego w ścianie północnej.
   W XIV lub XV wieku nawa kościoła została znacznie poszerzona ku południowi, przez co wieża kościelna przestała być symetrycznie ustawiona. Po stronie wschodniej rozebrano starą apsydę, która została zastąpiona gotyckim, wielobocznie zamkniętym i opiętym przyporami prezbiterium. Nowy chór zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym z dwoma dodatkowymi żebrami po stronie wschodniej, w odróżnieniu od starszej nawy, która posiadała jedynie płaski, drewniany strop. Żebra w prezbiterium oparto na rzeźbionych konsolach o kształtach ludzkich głów i fantastycznych bestii oraz spięto zwornikiem z rodowym herbem panów z Talmberka. W zachodniej części kościoła mieściła się empora.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego ze średniowiecznego kościoła zachowała się romańska północna ściana nawy, romańska czworoboczna wieża oraz gotyckie prezbiterium i gotyckie mury południowe nawy. Pomimo znacznych przekształceń nowożytnych (między innymi portale, okna, zakrystia) budowla pozostaje jednym z ważniejszych zabytków regionu. Zwracają uwagę zwłaszcza zachowane romańskie okna w wieży i ścianie północnej oraz gotyckie wsporniki figuralne w prezbiterium (choć część z tych ostatnich została wymieniona w okresie nowożytnym).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Rubeš M., Hrad Talmberk, Plzeň 2019.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.