Týřov – zamek

Historia

   Zamek Týřov (zwany także po niemiecku Angerbach) został ufundowany przez przez króla Wacława I na początku jego rządów w trzecim dziesięcioleciu XIII wieku. W źródłach pisanych pojawił się w 1249 roku, kiedy to doszło do buntu młodego królewicza Przemysła Ottokara II i szlacheckiej opozycji. Został on szybko stłumiony, a uwięziony w Týřovie Przemysł musiał przez jakiś czas odpokutowywać nieposłuszeństwo. Często uważało się, iż Przemysł po tym wydarzeniu miał negatywne nastawienie do Týřova, najprawdopodobniej jednak w okresie jego panowania na zamku dokończono prace budowlane, w wyniku których zamek stał się jedną z najsilniejszych i najnowocześniejszych warowni królewskich na terenie Czech.
   W XIV wieku w okresie panowania Jana Luksemburskiego zamek został oddany w zastaw Vilémowi Zajícowi z Valdeka. Był także w 1315 roku miejscem uwięzienia podkomorzego, możnego Jindřicha z Lipy, pojmanego na rozkaz królowej Elżbiety i oskarżonego o spiskowanie przeciwko władcy. Z Týřova uwolniony został rok później dzięki interwencji swej partnerki, królowej Ryksy Elżbiety, wdowy po Wacławie II. W 1333 roku zamek należał do jednej z pierwszych warowni wykupionych z zastawu przez Karola IV Luksemburskiego po jego powrocie do Czech. Umieścił go również w Maiestas Carolina, projekcie czeskiego prawa ziemskiego, jako jeden z niezbywalnych majątków Korony.
   W okresie wojen husyckich cesarz Zygmunt w związku z notorycznymi kłopotami finansowymi musiał oddać Týřov w zastaw w 1422 roku Alšovi Holickému ze Šternberka. W trakcie kolejnych lat zamek stał się jednym z głównych punktów oparcia katolickiej strony konfliktu. Pomimo zaciętych walk jakie toczyły się na okolicznych ziemiach (pobliski zamek Křivoklát był czterokrotnie oblegany) Týřov z powodu swych silnych obwarowań nie był ani razu niepokojony przez husyckie wojska.
   W drugiej połowie XV wieku w okresie panowania Jerzego z Podiebradów na zamku właściciele zmieniali się kilkukrotnie. W 1460 roku król oddał go w zastaw swemu sekretarzowi Joštowi z Ensidle. W rękach jego potomków Týřov pozostał już do końca swego funkcjonowania. Przez długi czas dzięki dobrym gospodarzom dobra týřovskie prosperowały, a zamek jeszcze na początku XVI wieku był poddawany renowacji. Sytuacja zmieniła się po 1526 roku, kiedy to wnuk Jošta z Ensidle, Jiří, wpadł w trakcie bitwy pod Mohaczem do tureckiej niewoli, a jego stary ojciec musiał się zadłużyć by go wykupić. Od tamtego momentu zaczęło brakować pieniędzy na utrzymywanie potężnych fortyfikacji Týřova i zamek szybko zaczął  popadać w ruinę. Już w 1575 roku po raz pierwszy został opisany jako opuszczony.

Architektura

   Zamek wzniesiono na podłużnym górskim grzbiecie o dłuższych bokach usytuowanych na linii wschód – zachód, przy ujściu potoku Úpoř do rzeki Berounki, na południowy zachód od Křivoklát.  Ponieważ zbocze północno-zachodnie stromo opadało w dolinę Berounki, a południowy stok opadał w dół do potoku, tylko wschodnia strona nie była chroniona przez przyrodę. Tamtędy też wiódł na zamek szlak z Pragi i Berouna, tam też wzgórze przekopano by utworzyć poprzeczną fosę i ziemny wał, który półkolem ochraniał Týřov także od strony południowo – wschodniej. W jego koronie zapewne umieszczono drewniane obwarowania w postaci częstokołu. Pod budowę zamku spłaszczyć trzeba było cały szczyt grzbietu, choć i tak jego zachodnia część była wyraźnie wyższa (o około 13 metrów) od wschodniej.
   Zamek posiadał wyraźny dwudzielny układ z dwoma dużymi dziedzińcami niejako spiętymi cylindryczną wieżą główną. By osiągnąć wschodni, dolny zamek, przebyć trzeba było zwodzony most przerzucony ponad pierwszym, głównym przekopem oraz po pokonaniu zewnętrznego muru obronnego, drugi zwodzony most ponad wąskim przekopem, tuż przed czworoboczną wieżą bramną. Ta ustawiona była w linii kurtyny wschodniej, choć nie wystawała poza jej zewnętrzne lico i w całości znajdowała się na terenie dziedzińca. Obwód murów zamku dolnego zakreślał obszar o kształcie zbliżonym do trapezu o wymiarach 28 na 45 metrów. Wzmacniało go sześć cylindrycznych baszt o średnicy 6-7 metrów, wzniesionych na wzór francuskich zamków Filipa Augusta, które w odróżnieniu od wcześniejszych konstrukcji wieżowych zapewniały silną ochronę flankową. Umieszczono je w niemal regularnych odstępach, z prawie połową średnicy wysuniętą poza obwód obronny. Pokryły wszystkie narożniki zamku dolnego za wyjątkiem północno – zachodniego, gdzie z powodu wieży głównej baszta musiała zostać przesunięta nieco na wschód. Spośród baszt wyróżniała się północno – wschodnia, która być może mieściła w sobie studnię i która jako usytuowana w najbardziej zagrożonej części zamku, została zaopatrzona w pogrubienie muru na kształt nietypowej podwójnej ostrogi, połączonej z zewnętrznym murem pierwszej bramy.
   Zabudowę wewnętrzną zamku dolnego stanowił spory budynek po stronie południowo – wschodniej, murowany w dolnej części, drewniany lub szachulcowy w górnych partiach. W północnej części dziedzińca początkowo znajdowały się jedynie drewniane chaty lub szopy, przystawione do muru obronnego. W północno – zachodniej części dolnego zamku, tuż pod wieżą główną wydzielono murem niewielki dziedzińczyk, w późniejszym okresie częściowo zastawiony drobną zabudową.
   Pomiędzy zamkiem dolnym a górnym, w linii oddzielającego je poprzecznego muru wzniesiono masywną, cylindryczną wieżę główną o średnicy około 9,6 metra i grubości murów w przyziemiu wynoszącej 3,7 metra. Posiadała co najmniej trzy kondygnacje zaopatrzone w płaskie stropy i dzięki swej wysokości oraz różnicy w poziomie terenu dominowała nad całym zamkiem dolnym. Wejście do niej możliwe było z poziomu piętra z ganku w koronie przyległego muru obronnego.
   Brama wjazdowa na dziedziniec zamku górnego została umieszczona na południe od wieży głównej, w przyziemiu czworobocznego budynku mieszkalnego. Wjazd do niego flankowany był dwoma czworobocznymi niedużymi basztami (ponownie konstrukcja inspirowana budowlami francuskimi – Châtelet) oraz murem północnego dziedzińczyka zamku dolnego. Budynek mieszkalny z przejazdem po stronie południowej zaopatrzony był w dwie wieżyczki ryzalitowe (jedną czworoboczną i jedną półokrągłą), a wewnątrz jego pomieszczenia na dwóch piętrach przykryto żebrowymi sklepieniami, poza samym przejazdem bramnym w przyziemiu, który posiadał płaski, drewniany strop. Pod północną częścią budynku umieszczono niedużą piwnicę. Różnica wysokości między dwoma częściami zamku pokonywana była zapewne po drewnianej rampie zaopatrzonej w zwodzony most przed budynkiem mieszkalnym, dzięki czemu nie było potrzeby wykopania kolejnego przekopu.
   Dziedziniec zamku górnego był dłuższy i jednocześnie węższy niż część dolna, miał także nieregularny kształt z zaokrągleniem po stronie południowej. W jego narożniku przy wieży głównej umieszczono zamkową kuchnię (zaopatrzoną w piec chlebowy i dwa duże paleniska), a przy północnej kurtynie inne mniejsze budynki gospodarcze, zakończone na północnym – zachodzie wyciosanym w skale zbiornikiem na wodę deszczową. Południowa część dziedzińca pozostała początkowo wolna od zabudowy. W najlepiej chronionej, najwyżej położonej, zachodniej części zamku wzniesiono masywną czworoboczną wieżę mieszkalną o długości boków około 12 metrów. Donżon ten wewnątrz miał kondygnacje porozdzielane płaskimi, drewnianymi stropami, przy czym piwnica, parter i pierwsze piętro dostępne były nietypowo z poziomu dziedzińca. Z badań dendrochronologicznych zachowanych z niego reliktów drewna wiadomo, iż powstał on między 1266 a 1277 rokiem. Komnaty donżonu oraz budynku bramnego zapewne były głównymi pomieszczeniami mieszkalnymi na zamku, tak więc charakterystyczny był brak właściwych dla zamków królewskich dużych pomieszczeń reprezentacyjnych.

   Pierwszych przekształceń Týřov doczekał się w XIV wieku, kiedy wzrosły wymagania dotyczące komfortowego życia. Usunięto wówczas niewielkie budynki po północnej stronie zamku górnego, a cysternę oraz kuchnię przebudowano. W północno – zachodniej części pod koniec stulecia wzniesiono duży drewniany budynek ocieplany bogato zdobionym, kaflowym piecem. Na zamku dolnym zburzono wówczas północną, środkową basztę, na miejscu której zbudowano, na całej długości północnej kurtyny podłużny, zapewne gospodarczy budynek.
   Dalsze zmiany w XV wieku były wynikiem rozwoju broni prochowej. Chodniki obronne w koronach murów nakryte zostały krytymi gankami (które miały chronić lonty broni strzeleckiej przed niepogodą) i zaopatrzone w otwory strzeleckie dla nowej broni. Drugi, wąski przekop został zasypany, a jego miejsce zajął teren międzymurza, którego zewnętrzny mur opinał zamek dolny od wschodu i południa. W narożnikach południowej strony został on dodatkowo wzmocniony przez dwie nieduże półcylindryczne baszty. Z powodu rosnącego zasięgu broni ogniowej, groźne dla zamku wzniesienie, położone w pewnej odległości po północnej stronie, ufortyfikowano wysuniętymi w przedpole obwarowaniami ziemno – drewnianymi. Rozbudowy doczekała się również zabudowa wewnętrzna. Na zamku górnym powstał nowy budynek po stronie południowej i nowa konstrukcja na miejscu dawnej kuchni, a mieszkalny budynek bramny został zmodernizowany. Nowy drewniany dom stanął także na miejscu starszego, przylegającej do południowo-wschodniego narożnika zamku dolnego.
   Zamek w chwili powstania był budowlą nowoczesną, nie mającą odpowiednika na ziemiach czeskich. Obwarowania jego dolnej części w odróżnieniu od innych konstrukcji, wzorowano na francuskich zamkach zabezpieczonych system flankujących się baszt, które zapewniły przejście z obrony pasywnej do aktywnej.

Stan obecny

   Zamek znajduje się dzisiaj w stanie daleko posuniętej ruiny spośród której w najlepszym stanie widoczna jest wieża główna oraz relikty donżonu. W dużo gorszym stanie znajdują się pozostałości dolnej części zamku. Niestety jako, iż znajduje się on na terenie rezerwatu przyrody „Týřov” utrudnia to wszelkie prace renowacyjne szybko niszczejących pozostałości zamku oraz wycinkę najbliższych drzew, których korzenie mogą rozsadzać mury. Wstęp na teren Týřova jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.