Týnec nad Sázavou – zamek

Historia

   Zamek został wniesiony z inicjatywy królewskiej w pierwszej połowie XIII wieku na miejscu starszej rotundy z XI stulecia, która pełniła w Týncu funkcję parafialną. Pierwsza pisemna informacja o zamku pojawiła się jednak dopiero w 1318 roku, kiedy to był on już własnością Oldřicha z Týnca, założyciela rodu Medków z Valdeka. Jego potomkowie posiadali Týnec aż do drugiej połowy XV wieku. Jeszcze w 1469 roku na zamku siedział Protiva z Valdeka, jednak niedługo później przeszedł w posiadanie niejakiego Litvína z Klinštejna. W XVI stuleciu Týnec wielokrotnie zmieniał właścicieli (między innymi Lidmila z Klinštejna, Bernard z Baršova, Jan Velemyský), aż w 1620 roku został wraz z całym majątkiem skonfiskowany Adamowi Hodějovskiemu z powodu jego udziału w powstaniu antyhabsburskim. Na krótko zamek kupił Albrecht von Wallenstein, wódz i polityk z okresu wojny trzydziestoletniej, lecz szybko odsprzedał Pavlowi Michnie z Vacínova, znanemu z okrutnego ucisku poddanych. W okresie tym zamek stracił już na znaczeniu i zaczął popadać w ruinę.  Degradację tą przyspieszył dodatkowo pożar z 1654 roku, po którym większość zamku nie nadawała się do zamieszkiwania. Budowlę uratowała renowacja z drugiej połowy XVIII wieku, przeprowadzona z inicjatywy Marii Anny z Vrtby. Od końca XVIII wieku niektóre budynki kompleksu zamkowego, w tym rotunda, były wykorzystywane na potrzeby nowo powstałej manufaktury. Po jej zamknięciu na zamku urządzono mieszkania, a z czasem zabytek i powstałe na nim muzeum udostępniono turystom.

Architektura

   Zamek i rotundę usytuowano na niewielkim wzniesieniu na lewym brzegu Sazawy, w pobliżu jej płytkiego zakola. W XIII wieku całe załojenie otoczono masywnym wałem ziemnym, obwarowaniami   drewnianymi oraz obwodowym przekopem z bramą umieszczoną po stronie północnej, od strony rzeki. Prawdopodobnie nie był to główny wjazd na zamkowy dziedziniec, a jedynie pomocnicza furta, gdyż zaraz za nią znajdował się murowany budynek na planie prostokąta. Jego portal wejściowy poprzedzony był mostkiem, przerzuconym ponad przekopem, a w przyziemiu  znajdowały się trzy pomieszczenia (zapewne był to typowy średniowieczny układ z węższą sienią wejściową pośrodku oraz dwoma bocznymi pomieszczeniami mieszkalnymi). Budynek nachodził na wał i stykał się z obwarowaniami, zapewne sam także pełnił rolę obronną.  Stanął on na miejscu wcześniejszej drewnianej budowli o niejasnym przeznaczeniu. Na południe od romańskiego domu obwarowania wyznaczały niewielki owalny dziedziniec, na którym znajdowała się XI-wieczna rotunda z półkolistą apsydą od strony wschodniej. Po stronie północnej w XIII wieku do rotundy przystawiono czworoboczną, czterokondygnacyjną wieżę – bergfried, wzniesioną z dużych, dokładnie obrobionych kwadr.
   W kolejnej fazie średniowiecznej rozbudowy drewniane obwarowania zastąpiono kamiennym murem obwodowym, a romański budynek powiększono o nowy trakt od strony dziedzińca. W XV wieku mur obronny został dodatkowo wzmocniony basztami, przystawiono do niego także nowe zabudowania gospodarcze.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie zachowała się rotunda z apsydą oraz przystawiony do niej bergfried (stołp), które uchodzić mogą za jedne z najcenniejszych zabytków romańskich na terenie Czech. Dla odmiany budynek mieszkalny został znacznie przekształcony w okresie nowożytnym (między innymi podwyższono go o jedno piętro w XVIII wieku). Obecnie znajdują się w nim pomieszczenia muzealne. W rotundzie okazjonalnie odbywają się nabożeństwa Kościoła Husyckiego, a wieża udostępniona jest jako platforma widokowa. Na zamku w okresie letnim często organizowane są imprezy kulturalne i plenerowe.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.