Historia
Osada Třebotov po raz pierwszy została udokumentowana w 1253 roku, choć jej początki mogły być jeszcze starsze i związane z wczesnośredniowiecznym grodem. Niewielki zamek w Třebotovie po raz pierwszy wspomniany został w źródłach pisanych w 1361 roku, jako własność Kryštofa, członka bogatego rodu Bavorów. W 1372 roku był już w posiadaniu praskiego mieszczanina Henslina Pesolda, który dwa lata później sprzedał go burmistrzowi Starego Miasta praskiego Merklínovi Stachovi. Pomimo wysokiej pozycji społecznej Merklín popadł w długi i musiał sprzedać Třebotov, przez co od 1387 roku zamek należał już do panów z Valdeka.
W okresie wojen husyckich panowie z Valdeka należeli do czołowych przedstawicieli obozu katolickiego. Kiedy w 1422 roku Zygmunt Korybutowicz z prażanami bezskutecznie oblegał przez pół roku pobliski Karlštejn, członkowie rodu z Valdeka należeli do jego obrońców, podczas gdy oblegający wysłali w okolice Třebotova oddziały zaopatrzeniowe. Nie wiadomo czy zamek został w trakcie tych długich walk zniszczony, lecz po ich zakończeniu, być może na skutek jakiś uszkodzeń wojennych, Valdekowie dokonali późnogotyckiej przebudowy zamku.
Na początku XVI wieku wieś Třebotov była własnością niejakiej Magdaleny z Vrtby. Jej córki po 1532 roku sprzedały ją Václavowi Bechyňowi z Lažan. W latach 40-tych XVI wieku Třebotov kupił mieszczanin Nowego Miasta praskiego Matouš Hovorčovický, którego rodzina awansowała w późniejszym okresie do stanu szlacheckiego z przydomkiem panów z Kulivéj Hory, nazwy wzgórza w pobliżu Třebotova. Prawdopodobnie w jego czasach dokonano pierwszych przekształceń renesansowych zamku, bowiem uważał on Třebotov za rodową siedzibę.
W 1615 roku Třebotov nabył Jan starszy Ledčanský z Popic, jednak już siedem lat później utracił on majątek z powodu udziału w antyhabsburskim powstaniu, a skonfiskowany zamek uzyskał Václav z Fliessenbachu. W 1630 roku Třebotov kupił klasztor ze Zbraslavia, który posiadał wieś i dwór do końca XVIII wieku. Źródła pisemne nie potwierdzały już istnienia w tym okresie zamku, zapewne z powodu jego gruntownej przebudowy na cele gospodarcze. Po zniesieniu klasztoru w 1785 roku, budowla przypadła miejscowym proboszczom. Jej część została zniszczona w trakcie pożaru w 1942 roku. Po wojnie zabytek nadal służył celom gospodarczym i dopiero w latach 2001–2003 przeprowadzono jego gruntowną renowację.
Architektura
Zamek został wzniesiony na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 30,5 x 31,5 metra, wyznaczonym przez solidny mur obwodowy o grubości 1,2 metra. Jego pierwotna wysokość ze względu na sporą grubość musiała być znaczna, ponadto mógł być w koronie zwieńczony chodnikiem straży. Całość ochraniał przekop, być może sporadycznie napełniany wodą z położonego na wschód od zamku stawu. Dworska zabudowa gospodarcza prawdopodobnie znajdowała się na północny – zachód od zamku, w miejscu gdzie na starych planach katastralnych wyznaczano obszar o z grubsza owalnym kształcie. Na zachód od podzamcza znajdował się kościół.
Wjazd na teren dziedzińca zamku wiódł od północy przez nieduży, czworoboczny budynek bramny, otwarty od strony wewnętrznej. Jego cechą charakterystyczną było nieco anachroniczne umieszczenie całej konstrukcji wewnątrz obwodu murów. Na zewnątrz być może wystawała tylko górna część, nadwieszana w formie wykusza lub hurdycji, ponad samym przejazdem. Przypuszczać również można, iż prowadził do niego przerzucony ponad fosą zwodzony most. Obok bramy północno – wschodni narożnik zamku zajmowała czworoboczna wieża o długości boków około 9 metrów, z murami w przyziemiu i na piętrze o grubości ponad 1,5 metra. Układ jej otworów okiennych i strzeleckich oraz kondygnacji nie jest znany, domyślać się jedynie można, iż flankowała drogę dojazdową do zamku i bramę, choć zadanie to utrudnione musiało być z powodu nie wysunięcia przed sąsiednie kurtyny w stronę przedpola. W okresie późnogotyckiej przebudowy przyziemie i piętro wieży zostało przykryte krzyżowymi sklepieniami bez żeber.
Południową, najlepiej chronioną część dziedzińca zajmował duży, trójprzestrzenny budynek mieszkalny, wypełniający całą szerokość przeciwległej do bramy kurtyny. Był on podpiwniczony, miał wąską, długą część środkową i skrajne, boczne części nieco poszerzone (wysunięte w stronę bramy). Jego tylna ściana i dwa krótsze boki tworzyły część obwodu obronnego zamku. Pozostała zabudowa na obszarze dziedzińca, jeśli istniała już w okresie średniowiecza, to była konstrukcji drewnianej. Wyjątkiem było skrzydło wschodnie, które mogło powstać w okresie późnogotyckim, jako dwukondygnacyjne i dwuprzestrzenne, łączące starszy pałac południowy z wieżą narożną.
W głównym budynku mieszkalnym, na parterze i pierwszym piętrze w części południowo – zachodniej, znajdowała się stosunkowo duża komnata o w przybliżeniu kwadratowym (nieco nieregularnym) planie. Ponieważ mury jej ścian były nieco cieńsze, być może pierwotnie była ona wyłożona drewnianą okładziną w celu lepszej akumulacji ciepła. W takim wypadku służyłaby za główne pomieszczenie mieszkalne. Część środkowa budynku na parterze, zgodnie ze schematem powielanym w średniowieczu, zapewne służyła za sień wejściową. Nie wykluczone, iż pierwotnie była dwutraktowa, podobnie jak w piwnicy. Dostęp do poszczególnych izb zapewniał drewniany, zewnętrzny ganek i schody, usytuowane między szerszymi, zewnętrznymi częściami budynku od strony dziedzińca. Poszczególne przestrzenie piwnic prawdopodobnie nie były ze sobą połączone, a wejście do nich umożliwiały dwie osobne szyje ze schodami z poziomu majdanu. Jak wspomniano północno – wschodnia część piwnicy była dwutraktowa, przy czym węższa część służyła jako korytarz wejściowy, dostępny bezpośrednio z szyi piwnicy. Wejście do szerszego południowo – zachodniego pomieszczenia piwnicy (pod domniemaną ocieplaną izbą) prawdopodobnie znajdowało się w jej północnym narożniku. Tam szyja wejściowa mogłaby być usytuowana symetrycznie do przeciwległej szyi piwnicznej we wschodnim narożu. Dokładny układ pozostałych pomieszczeń przyziemia i piętra nie jest znany, lecz najpewniej ich funkcje nie różniły się od innych tego typu założeń: piwnica o przeznaczeniu magazynowym, parter gospodarczym, a piętro mieszkalnym.
Pierwotnie prawdopodobnie wszystkie pomieszczenia przykryte były płaskimi, drewnianymi stropami. Sklepienia kolebkowe i krzyżowe, a także nowe portale dwuramienne pomiędzy izbami, założono w wyniku późnogotyckiej przebudowy. Być może właśnie wówczas powstał wykusz latrynowy na poziomie piętra środkowej części budynku, podtrzymywany przez dwie kamienne konsole. W trakcie przebudowy obniżono wysokość pierwszego piętra, a budynek nadbudowano kolejnym półpiętrem, oświetlanym i wentylowanym przez cztery szczelinowe otwory (jeden od strony dziedzińca i trzy od zewnątrz). Funkcję głównego pomieszczenia mieszkalnego wciąż zachowywała wówczas izba po stronie południowo – wschodniej, oświetlana charakterystyczną triadą okien, podobną do wykorzystywanej na zamkach królewskich (np. Karlštejn, Kašperk).
Stan obecny
Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w zunifikowanej formie, nadanej mu przez renesansowe, a zwłaszcza barokowe przebudowy. Średniowieczne mury obwodowe, mury dawnej wieży narożnej i pałacu południowego, ukryte są obecnie w piwnicach i przyziemiu oraz częściowo na poziomie piętra pod nowożytnymi tynkami. Zabytek znajduje się dziś w rękach prywatnych, a jego właściciele zapewniają zakwaterowanie i organizację imprez okolicznościowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderle J., Brych V., Chotěbor P., Durdík T., Fišera Z., Procházka Z., Rykl M., Slavík J., Svoboda L., Úlovec J., Encyklopedie českých tvrzí, t. 3, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Praha a okolí, t. VII, red. Z.Fiala, Praha 1988.
Pešta J., Fara (bývalá tvrz) v Třebotově, „Průzkumy památek IX”, 2/2002.