Třebíč – miejski mur obronny

Historia

   Třebíč swe powstanie i rozwój zawdzięczał benedyktyńskiemu klasztorowi założonemu na początku XII wieku z inicjatywy udzielnych książąt Brna i Znojma. Rozkwit osady doprowadził w XIII wieku do jej przekształcenia w miasto, które w 1335 roku otrzymało od margrabiego morawskiego Karola przywilej wzorowany na królewskim Znojmie. W dokumencie tym Karol podkreślił znaczenie murowanych obwarowań, które miały zostać wzniesione w przeciągu kolejnych trzech lat. Czy mieszczanom udało się je tak szybko zbudować nie jest pewne, tym bardziej, iż w okresie tym pobliski klasztor zaczął przejawiać trudności finansowe.
   W początkowym okresie wojen husyckich Třebíč nie należał do najważniejszych ośrodków, dlatego po serii porażek Zygmunta Luksemburczyka jego ochronę zaniedbano. Najazd husytów na Morawy z przełomu 1424 i 1425 roku zakończył się zdobyciem klasztoru třebíčkiego, mającego znaczenie zbliżone do zamku, choć najeźdźcy nie utrzymali się w nim długo. Kolejny najazd Prokopa Gołego z 1430 roku zdołano odeprzeć, lecz po zakończeniu działań wojennych klasztor tonął w długach, a jego dobra leżały w ruinie.
   W 1454 roku Władysław Pogrobowiec nadał miastu przywilej potwierdzający wszystkie dawne prawa i nadający nowe uprawnienia (między innymi prawo mili). Król nakazał w nim również mieszczanom wzniesienie (lub odbudowanie) obwarowań, choć wywołało to konflikt z zakonnikami, zaniepokojonymi emancypacyjnymi tendencjami mieszczan. Ostatecznie spór zakończony został w 1455 roku, natomiast prace budowlane prawdopodobnie udało się przeprowadzić przed katastrofą, jaką była dla miasta i klasztoru wojna Jerzego z Podiebradów z węgierskim królem Maciejem Korwinem. W 1468 roku Třebíč został zdobyty przez Węgrów i spalony, przy czym zniszczenia podobno były tak duże, iż rozważano później nawet przeniesienie miasta na drugi brzeg rzeki. Ostatecznie jednak w czasach nowych właścicieli, panów ze Šternberka, Třebíč odbudowano na dawnym miejscu, wyremontowano także jego obwarowania, które na przełomie XV i XVI wieku zostały dodatkowo zmodernizowane (barbakany, przedbramia). Wówczas już, od 1490 roku, miasto znajdowało się w rękach możnego Viléma z Pernštejna. Jego potomkowie posiadali Třebíč do 1556, kiedy to miejscowe dobra przeszły na Osovskich z Doubravicy.
   Obwarowania miejskie prawie nie naruszone funkcjonowały aż do początku XIX wieku, choć ich militarne znaczenie co najmniej od XVIII stulecia było znikome. Wraz z nastaniem ery przemysłowej zostały w większości rozebrane, a pozostawione fragmenty popadły w zaniedbanie.

Architektura

   Miasto założono w dolinie na prawym (południowym) brzegu rzeki Jihlavy, natomiast po jego przeciwnej stronie znajdowało się skaliste wzniesienie zwane Gródek (Hradek). Nadrzeczny teren zalewowej równiny sięgał długiego rynku, który przebiegał prawie przez całą długość miasta na linii wschód – zachód. Na południe od niego wysokość terenu wzrastała, aż do przewyższenia na miejscu przedmieścia zwanego Stare Miasto – Stařečka (usytuowanego na południe od klasztoru). Całość miasta otrzymała w planie kształt zbliżony do owalu o wielkości 10,5 ha, z lekkim zakrzywieniem spowodowanym na północy przez płytkie zakole rzeki. W północnej i południowej części miasta założono duże, głębokie parcele, przy rzece dochodzące aż do obwarowań (bez uliczki podmurnej), a na południu do kościoła św. Marcina, który stał w najwyższym punkcie miasta.
   Obrona miasta spoczywała na obwodzie kamiennego muru, niezbyt grubego, mającego około 1,15-1,2 metra szerokości po stronie północnej i około 1,4 metra po stronie południowo – wschodniej. W części północnej był on wysoki co najmniej na około 2,5 metra do poziomu chodnika obronnego, a zapewne jeszcze wyższy z powodu podniesienia poziomu gruntu w trakcie regulacji rzeki. Na odcinku południowo – wschodnim, o wiele bardziej zagrożonym, wysokość ta wynosiła już około 4 metrów do poziomu chodnika straży. Chodnik miał jedynie 0,5 metra szerokości w części murowanej, dlatego zakładać można, iż poszerzano go drewnianym gankiem (na niektórych odcinkach nie zachowały się otwory po belkach nośnych, musiał więc być montowany w inny sposób). Od strony polnej chodnik straży broniło przedpiersie z krenelażem o wysokości 2,1 metra, z merlonami długimi na około 3 metry i grubymi na 0,6 metra. Każdy merlon pośrodku przepruto prostokątnym otworem strzeleckim (35-40 x 9-12 cm) bez ościeży i z rozglifieniem do wnętrza. Strzelnice wyposażono także w drewniane podpórki na ręczną broń palną.
   Obwód muru wzmacniało około 12 czworobocznych baszt, przewyższających jego koronę co najwyżej o jedną kondygnację i wysuniętych w całości przed jego lico. Były rozmieszczone dość równomiernie co około 40-60 metrów, poza chronioną rzeką stroną północną, gdzie znajdowało się ich znacznie mniej. Dodatkowo w narożnikach północno – wschodnim i północno – zachodnim umieszczono baszty cylindryczne, lepiej nadające się do obrony tych newralgicznych miejsc. Jedyna zachowana baszta czworoboczna po stronie północno – wschodniej otrzymała dwa prostokątne otwory strzelcze od czoła, na poziomie przyziemia.
   Tuż przed murem obronnym przekopano nawodnioną fosę (napełnianą z pobliskiego stawu Jordán), po zewnętrznej stronie obmurowaną. Obiegała on miasto z trzech stron, za wyjątkiem odcinka północnego, chronionego rzeką. Najbardziej wysuniętym w przedpole elementem fortyfikacji był ziemny wał.
   Miasto posiadało trzy bramy: Jejkovską (Brneńską) na wschodzie, Klasztorną (Jihlavską) na zachodzie i Znojemską (Wiedeńską) na południu. Wschodnia brama łączyła się praktycznie bezpośrednio z rynkiem, zachodnia połączona była z nim krótką uliczką, zaś brama Znojemska znajdowała się w pobliżu kościoła św. Marcina, który wraz ze swą masywną wieżą zachodnią zajmował eksponowaną i ważną ze względów obronnych pozycję. Bramy miały formę czworobocznych w planie baszt z przejazdami w przyziemiu, usytuowanych w całości wewnątrz obwodu, a w stronę przedpola wysuniętych szyjami przedbramia. Co więcej przed linią fosy przejazdy bramy wschodniej i południowej od przełomu XV i XVI wieku przechodziły w obłe barbakany (także otoczone przekopem), jakąś formę zewnętrznego przedbramia miała równeiż brama zachodnia. Wjazdy do nich nie zostały ustawione pod skosem, lecz na wprost, od czoła. Barbakan bramy Znojemskiej miał mury zwieńczone krenelażem i przedzielone dwoma rzędami kluczowych otworów strzelczych.
   Położenie miasta w dolinie wymusiło budowę wysuniętych daleko w przedpole obwarowań, które eliminowałyby wywołane tym zagrożenia. Najważniejsze z nich znajdowały się na Hradku, gdzie górowały nad północno – zachodnim fragmentem obwarowań miejskich. Składały się z muru obronnego wzniesionego na planie trójkąta oraz przekopu, ku któremu wysunięta została cylindryczna wieża z trzema radialnie rozmieszonymi otworami strzelczymi w przyziemiu. Pozostałe obwarowania utworzono na wzniesieniu Strážna Hořa na południowy – zachód od miasta oraz na południe od centrum miasta.

Stan obecny

   Miejski mur obronny zachował się do dnia dzisiejszego w paru fragmentach, najdłuższych i najlepiej widocznych po stronie północnej, tuż nad rzeką. Przetrwał również odcinek południowo – wschodni i wschodni, są one jednak częściowo ukryte pośród współczesnej zabudowy miejskiej. Niektóre zachowane odcinki muru są obniżone w stosunku do stanu pierwotnego, choć na części widoczny jest nawet krenelaż z otworami strzeleckimi. Spośród baszt zachowała się częściowo, na poziomie przyziemia, tylko jedna, czworoboczna, w części północno – wschodniej miasta. Po drugiej stronie rzeki, na wzgórzu obejrzeć można ruiny cylindrycznej wieży zewnętrznych obwarowań miasta.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Morava a Slezsko, Praha 2019.