Třebíč – klasztor benedyktyński

Historia

   Początki klasztoru sięgają okresu panowania księcia Borzywoja II na początku XII wieku, który miał ufundować kościół św. Benedykta i osadzić przy nim czarnych mnichów. Świątynia konsekrowana została w 1104 roku przez biskupa praskiego Hermana. W kolejnych latach pierwsze nadania powiększyli następni władcy: książę Oldrzych Brneński, Wratysław Brneński oraz Konrad II Znojemski. Wynika z tego, iż klasztor w początkowym okresie służył za rodową budowlę dla brneńsko – znojemskiej linii dynastii Przemyślidów, która zwiększała tym samym swój prestiż, konkurując z Przemyślidami z Pragi. Morawska gałąź Przemyślidów osiągnęła swój szczyt, gdy syn Konrada II, książę Konrad II Otto w 1182 roku zajął całe Morawy, a w latach 1189–1191 także praski stolec książęcy. Fakt, że klasztor dostał się wówczas pod zarząd kaplicy na zamku w Brnie, świadczy o roli klasztoru w Třebíču dla rodu Konrada.
   Prawdopodobnie pod koniec lat 20-tych XIII wieku, za opata Arnolda rozpoczęto budowę nowego, wspaniałego kościoła klasztornego. Prace nad nim kontynuowano po 1243 roku za opata Henryka oraz za Arnolda II przed 1255 rokiem. Były to więc czasy gdy na Morawach rządzili margrabiowie związani z królami czeskimi: brat Przemysła Ottokara I – Władysław Henryk, brat Wacława I – Przemysł oraz młody późniejszy król Przemysł Ottokar II.
   W XIII i XIV wieku klasztor był w regionie centrum edukacji. Działalność przyklasztornej szkoły, zapewniała świeckim podstawy gramatyki, logiki, retoryki, arytmetyki, geometrii, astrologii i muzyki. Na terenie klasztoru tworzono także ręcznie pisane i zdobione księgi liturgiczne i świeckie. Ekonomiczny sytuacja klasztoru pogorszyła się od końca XIV wieku, a wojny husyckie dodatkowo pogłębiły tę sytuację. Zarówno miasto jak i klasztor oblegały wojska Jana Žižki, a po zajęciu husyci utrzymywali się tu do 1435 roku.
   W połowie XV wieku za opata Trojana zabudowania konwentu ufortyfikowano, tuż przed atakiem wojsk węgierskich z 1468 roku na miasto Třebíč. W następnych tygodniach klasztoru broniła część czeskiej armii pod dowództwem Václava Vlčka i Viktorina, syna Jerzego z Podiebradów. Viktorinowi udało się po niecałym miesiącu uciec z oblężenia. Przedarł się on do obozu swego brata Henryka, a Vlcek i reszta obrońców opuściła klasztor dziewięć dni później. Po zdobyciu  k
lasztor i kościół zostały poważnie uszkodzone i spłonęły. Następnie Węgierski król Maciej Korwin przekazał klasztorne dobra panom ze Šternberka, jako odszkodowanie za koszty poniesione w jego służbie.
   W 1490 roku król Władysław II przyznał klasztor na zasadzie zastawu możnemu Vilémowi z Pernštejna, przez co ostatecznie przeszedł on w ręce świeckie. Warunki zastawu uniemożliwiały bowiem reaktywowanie konwentu. Nowy właściciel rozpoczął naprawy, kontynuowane przez Arkleba Cernohorskiego z Boskovic, który w 1525 roku wypędził z klasztoru ostatnich mnichów. Na skutek napraw zabudowania konwentu przekształcono na renesansowy pałac, przy czym część pierwotnych skrzydeł klauzury wyburzono. W drugiej połowie XVI wieku kolejni właściciele, Osovšcy z Doubravice na terenie bazyliki zbudowali browar, przedłużyli skrzydło południowe ku zachodowi i nadbudowali całość zabudowań wokół dawnego wirydarza o dodatkowe piętro.
   W XVII wieku dawny klasztor nie został zbytnio dotknięty wojną trzydziestoletnią, mimo że był oblegany przez Szwedów w 1643 roku. Pod koniec XVII wieku Rudolf František Augustin z Valdštejna prowadził w pałacu prace naprawcze i dalsze przebudowy, zakończone ostatecznie w latach 20-tych XIX wieku. Pierwsze prace renowacyjne zaczęto przeprowadzać pod kierownictwem Kamila Hilberta przed drugą wojną światową oraz w latach 50-tych XX wieku.

 

Architektura

   Klasztorny kościół św. Prokopa wzniesiony został na lewym, wysokim brzegu rzeki Jihlavy, jako monumentalna trójnawowa bazylika z rozległą kryptą, częścią chórową z wielobocznym zamknięciem posiadającym galerię w koronie oraz z bocznymi kaplicami przy prezbiterium. Po stronie zachodniej kościoła stanęła para czworobocznych wież, dzięki czemu budowla osiągnęła całkowite wymiary 65,7 metrów długości i 20 metrów szerokości. Olbrzymia apsyda wschodnia otrzymała opinającą ją galerię z oknami poprzedzielanymi przez trzydzieści trzy kolumienki z piaskowca podtrzymujące półkoliste arkady. Poniżej umieszczono trzy duże okulusy z rozetami, a powyżej niewielkie ośmioboczne okienka. Po stronie północnej kościoła wzniesiono wielką, czworoboczną kruchtę zwieńczoną sklepieniem z siedmioma żebrami. Podtrzymują je cztery narożne i trzy środkowe przypory, pomiędzy którymi na każdą zewnętrzną stronę otwarto kruchtę dwoma półkolistymi arkadami, ponad którymi znalazły się romańskie biforia. Celem kruchty była ochrona wspaniałego portalu wejściowego. Nawa główna zgodnie z bazylikową formą otrzymała wyższe mury od naw bocznych i oświetlenie własnymi, rozglifionymi oknami. Wszystkie nawy zostały rozdzielone przez sześć filarów, na przemian grubszych i cieńszych, tworzących ostrołukowe arkady i podtrzymujących sklepienia krzyżowo – żebrowe. Skomplikowane sklepienia zastosowane w części chórowej są nietypowe i niezwykłe w tej części Europy. Prawdopodobnie pierwotnie podobne ośmioczęściowe sklepienie kopułowe rozciągać się także miało nad nawą główną i w przestrzeni międzywieżowej, jednak ostatecznie w trakcie prac zastosowano w sześciu przęsłach sklepienie krzyżowo – żebrowe. Rozciągająca się pod prezbiterium krypta otrzymała wymiary 20×25 metrów, mieszczące trzy nawy i wieloboczną apsydę. Jej ośmioboczne filary z bogato zdobionymi kapitelami o roślinnych motywach podtrzymują sklepienia krzyżowo – żebrowe.
   Pod względem zastosowanych elementów architektonicznych i rozwiązań konstrukcyjnych żaden inny budynek tamtych czasów, nie tylko na Morawach, ale gdzie indziej na ziemiach czeskich, nie mógł się równać z kościołem klasztornym w Třebíču. Jego forma była wyraźnie inspirowana architekturą katedr regionu Nadrenii, lecz dekoracyjne elementy świątyni mają także analogie w innych miejscach na zachodzie Europy. Przykładowo portal północny w Třebíču zbliżony jest do portalu kościoła templariuszy w Londynie oraz do zachodniego portalu katedry św. Szczepana w Wiedniu.
   W pierwszej połowie XIII wieku po południowej stronie bazyliki wzniesiono trzy skrzydła zabudowań klasztornych, otaczających wraz z krużgankami i kościołem wirydarz. Od połowy XV wieku klasztor posiadał własne obwarowania w postaci muru obwodowego wzmocnionego paroma wieżami. Jedna stała w południowo – wschodnim narożniku południowego skrzydła. Kolejna czworoboczna wieża została zbudowana w części północnej, następna przy skrzydle zachodnim, a wieża bramna po stronie wschodniej. W szczytowej formie klasztorne podzamcze sięgało aż mostu na rzece.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.

Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Třebíč – klášter benediktinů.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazilika svatého Prokopa.