Tolštejn – zamek

Historia

   Zamek został założony w drugiej połowie XIII wieku lub najpóźniej na początku XIV wieku przez ród panów z Vartemberka. Zbudowano go na przygranicznym terenie, gdzie stykały się ze sobą ziemie królestwa czeskiego, Śląsk i Łużyce. Pierwszym znanym właścicielem zamku był Vaněk z Vartemberka, oskarżany przez sąsiadów o liczne rozboje i zbrojne wypady. Z ich powodu w 1337 roku na Tolštejn wyprawiły się wojska miast Górnych Łużyc, które zdobyły go i zniszczyły. W 1402 roku najwyraźniej naprawiony zamek Vartemberkowie sprzedali Hynkowi Berce z Dubé, którego ród łączył swe posiadłości na północy królestwa. W okresie wojen husyckich Tolštejn uniknął większych wojennych wydarzeń, zapewne dzięki sprzyjaniu ówczesnych właścicieli stronnikom Kielicha i organizowaniu wypraw przeciwko Łużyczanom. W 1425 roku na zamku miał być więziony jeden z budziszyńskich dowódców, złapanych przez husytów.
   Na początku drugiej połowy XV wieku zamek został rozbudowany i wzmocniony. Gdy w okresie tym do władzy doszedł husycki król Jerzy z Podiebradów Albrecht Berka związał się z obozem politycznym jego przeciwników. Aktywnie wystąpił przeciwko królowi i organizował zbrojne napady na swych przeciwników. Z tego powodu został wezwany przed sąd do Pragi, aby odpowiedzieć na oskarżenia, lecz co oczywiste nie stawił się. W 1463 roku król wysłał wojsko pod dowództwem Jana Vartemberka i krewniaka Jindřicha Berke z Dubé, które obległo i zdobyło Tolštejn, choć Albrecht zdołał zbiec do Wrocławia. Ostatecznie w 1464 roku został skazany zaocznie na utratę całego majątku, w tym Tolštejna, który został przejęty przez Jana z Vartemberka. Ten zmarł jeszcze w tym samym roku, a jego syn Kryštof został nowym właścicielem zamku, który powierzył w zarząd burgrabiemu Romberkowi z Heřmanic. Gdy parę lat później papież ogłosił klątwę na Jerzego z Podiebradów Kryštof z Vartemberka zachował lojalność wobec swego władcy. W 1467 roku papieski legat, chcąc pomóc Albrechtowi Berce z Dubé odzyskać Tolštejn, rzucił na niego klątwę, przez co w odpowiedzi garnizon zamku zorganizował wyprawę na katolickich Łużyczan. To z kolei w 1469 roku sprowokowało odwetowy atak na Tolštejn, który jednak wytrzymał oblężenie.
   W 1471 roku zamek kupili książęta sascy Albrecht i Arnošt, lecz już w 1485 roku odsprzedali go rycerzom ze Šlejnic. Z ich inicjatywy na przełomie XV i XVI wieku zamek został wzmocniony nowymi obwarowaniami dostosowanymi do obrony ogniowej. Dobre czasy dla Tolštejnu skończyły się w 1586 roku, kiedy to Kryštof i Hanuš Haugolt Šlejnicowie sprzedali go Jerzemu Mehlovi ze Střelic. Po nim właścicielem był jeszcze Baltazar ze Šlejnic i od 1607 roku Radslav Vchynský. Na początku XVII wieku zamek nie spełniał już jednak wymogów nowożytnej rezydencji mieszkalnej i został opuszczony. Co prawda ruiny były jeszcze wykorzystane w 1642 roku w trakcie szwedzko – cesarskich walk, jednak przyczyniły się one tylko do dalszych zniszczeń po których nie przeprowadzano już żadnych napraw.

Architektura

   Zamek wzniesiono na charakterystycznym bazaltowym wzgórzu z dwoma skalnymi formacjami opadającymi do głębokiej doliny. Jego wygląd z XIII i XIV wieku jest nieznany, gdyż wszystkie najstarsze budowle uległy zatarciu na kamiennym podłożu w wyniku późniejszych przekształceń i zniszczeń. Możliwe jest, iż dominującym materiałem wykorzystanym przy jego wznoszeniu było wówczas drewno. Szczyt najwyższej skały (połączonej murem z drugim ostańcem) być może zajmowała wieża strażniczo – obronna. Położenie budynku mieszkalnego jest niepewne, możliwe, iż znajdował się na bardziej płaskim terenie na północ od wieży.
   Przebudowa z drugiej połowy XV wieku przede wszystkim miała na celu przystosowanie zamku do obrony ogniowej. Od południowo – wschodniej strony, którędy biegła droga dojazdowa, wzniesiono masywny mur tarczowy o grubości aż trzech metrów, wzmocniony w narożu niedużą okrągłą wieżą, umożliwiającą flankowanie bramy. Jej dolna część była pełna, bez pomieszczeń we wnętrzu. Brama wjazdowa znajdowała się poniżej, po stronie wschodniej, a po wewnętrznej stronie do muru tarczowego przystawiono spory, prostokątny budynek o niejasnym przeznaczeniu.
   Kolejne modernizacje miały miejsce na przełomie XV i XVI wieku. Starsza brama została wówczas zastąpiona prostokątnym budynkiem wjazdowym, za którym droga u podnóża wzgórza zakręcała łukiem na północny – zachód. Przed nią powstał nowy mur, wzmocniony od północnego – wschodu wieloboczną, otwartą od wewnątrz wieżą działową ze strzelnicami przebitymi w ścianie o grubości 2,8 metra, a na północnym – zachodzie przez mniejszą wieżę na planie podkowy (prawdopodobnie z więzieniem w piwnicy). Miała ona trzy kondygnacje i wejście na wysokości pięciu metrów. Pomiędzy nimi usytuowano wysunięty poza lico muru prostokątny budynek, zapewne także przystosowany do pełnienia funkcji obronnych. Wewnątrz tych murów znajdowały się wszystkie niezbędne budynki mieszkalne i gospodarcze, w tym pałac zamkowy, pomieszczenia dla garnizonu, stajnie i spiżarnie.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowały się pozostałości muru północno – wschodniego oraz muru tarczowego wraz z ruinami wież i budynku w ich ciągu. Niestety najstarsza część zamku na skalnych wierzchołkach jest praktycznie niewidoczna. W ostatnich latach zabytek poddano częściowej renowacji i przystosowano dla turystów, co niestety poskutkowało przykryciem wieży podkowiastej wieży wysokimi i brzydkimi barierkami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Severni Cechy t.III, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.