Historia
Najstarsza wzmianka dotycząca obronnej rezydencji w Tichá pojawiła się w źródłach pisanych w 1360 roku, kiedy to należała ona do Jana i Beneša z Velešína. Zamek powstał jednak wcześniej, w pierwszej połowie XIV wieku lub nawet pod koniec XIII wieku. Nigdy nie był centrum miejscowych dóbr rycerskich, lecz wchodził w obręb majątku pobliskiego Velešina. Budowniczymi byli najprawdopodobniej panowie z Michalovic, którzy nabyli Velešín od Čéča z Budějovic w latach 80-tych XIII wieku. Zamek był ośrodkiem zabezpieczającym kolonizację na granicy prowincji i ochraniał przechodzącą przez niego jedną z odnóg ważnego szlaku z Pragi i Budějovic do Linzu.
W 1387 roku zamek („municionem in Tycha“) zyskali przedstawiciele możnego rodu Rožmberków, jednak posiadając okazalsze budowle, sami w nim nie zamieszkali, a oddali w zarząd burgrabiom. Pierwszym znanym z imienia był niejaki Ojíř, zaś w latach 1433-1454 funkcję tą sprawował Jan z Petrovic. W drugiej połowie XV wieku, za burgrabiego Čápa z Radonic, w związku ze wzrostem znaczenia strategicznego zamku, usytuowanego przy południowej granicy dóbr Rožmberków i Królestwa Czeskiego, przeprowadzono renowację podniszczonej już zabudowy. Odgrywał on pewną rolę w przygranicznych utarczkach, przetrzymywani byli też w nim wzięci do niewoli jeńcy.
W XVI wieku wieś i zamek należały do majątku Nové Hrady, który w 1618 roku został skonfiskowany z powodu zaangażowania właścicieli w antyhabsburskie powstanie. Wszystkie miejscowe dobra przejął wówczas cesarski stronnik, Karel Bonaventura Buquoy. Po pożarach z 1687, 1707 i 1747 roku Jan Buquoy przebudował średniowieczną siedzibę w browar, działający przez kolejne sto lat. W XIX wieku nastąpiła gruntowna przebudowa dawnego zamku, podczas której zanikła pierwotna zabudowa, za wyjątkiem centralnej graniastosłupowej wieży. Po 1950 roku nowożytne zabudowania gospodarcze wyburzono, a w pobliżu utworzono chronioną strefę graniczną. Średniowieczna wieża szczęśliwie przetrwała próbę rozbiórki w latach 70-tych XX wieku.
Architektura
Zamek założony został na niepozornym terenie nad rzeką Tichá, płynącą na północy i po stronie północno-wschodniej rozlaną do formy stawu. Głównym elementem pierwotnego założenia była czworoboczna wieża. Wraz z sąsiednimi zabudowaniami w średniowieczu otoczona była fosą, zasilaną wodą ze stawu, a także obwodem kamiennego muru o długości około 250 metrów, utworzonym na planie zbliżonym do czworoboku, ze ściętym narożnikiem północno-wschodnim. Mur był masywny, grubości 2,2-2,3 metra na poziomie przyziemia i szacunkowej wysokości około 4-5 metrów. W jego długości przy narożniku północnym usytuowano czworoboczny budynek bramny, większością bryły wysunięty przed mur. Wieża znajdowała się po przeciwnej stronie dziedzińca, w narożniku południowym, ale nie była połączona z murem obronnym.
Wieżę wzniesiono na planie prawie idealnego kwadratu o wymiarach 8,1 × 8,2 metra i grubości ścian wynoszącej w przyziemiu 2,5 metra. Otrzymała w części murowanej co najmniej 13 metrów wysokości, mieszcząc dwa piętra ponad przyziemiem, wszystkie rozdzielone drewnianymi stropami. Pierwotnie zapewne była wyższa, mogła bowiem ponad partią murowaną posiadać drewnianą lub szachulcową nadbudowę o wysokości około 3 metrów, z czterospadowym dachem przykrytym gontem lub dachówkami. Partia murowana zbudowana została z łamanego kamienia, układanego w miarę równymi warstwami, z narożnikami wzmocnionymi nieco większymi blokami. Jej dolna część ujęta została cokołem. Pierwotne wejście do wnętrza wieży zamykane było zasuwą rygla. Prowadziło po drewnianych schodach lub drabinie wprost na pierwsze piętro, oświetlane tylko jednym szczelinowym otworem, osadzonym w głębokiej wnęce. Podobne okno znajdowało się również w południowej ścianie drugiego piętra. Z racji skąpego oświetlenia, braku wykuszy latrynowych i ogrzewania, wątpliwe jest czy wieża pełniła na stałe funkcję mieszkalną. Prawdopodobnie celowi temu służyły zabudowania w jej pobliżu, choć funkcję mieszkalną mogła mieć najwyższa kondygnacja wieży o charakterze drewnianej lub szachulcowej nadbudowy.
Budynek mieszkalny zamku znajdował się przy północno-wschodnim narożniku dziedzińca. Był przystawiony do muru obronnego, ale nie do ściętego narożnika, dzięki czemu miał plan prostokąta. Jego wnętrze było podpiwniczone i wyposażone w liczne wnęki ścienne, pomagające w magazynowaniu. W późniejszej fazie funkcjonowania zamku z XIV wieku, piwnica została podzielona murem i zmniejszona o około połowę. Część południową wypełniono wówczas rumoszem, w którym znajdowały się relikty pieców kaflowych, pochodzących z przebudowanych górnych kondygnacji. Budynek mieszkalny uległ wówczas znacznemu powiększeniu, na skutek czego wypełnił cały północno-wschodni narożnik dziedzińca. Zabudowę zamku uzupełniały dwa drewniane budynki, przystawione do muru obronnego od zachodu i północy.
Stan obecny
Do czasów współczesnych przetrwała czworoboczna wieża, natomiast zabudowania i obwarowania wokół niej nie zachowały się, za wyjątkiem uczytelnionych podczas prac archeologicznych fragmentów murów przyziemia. W 2010 roku wieża została naprawiona dzięki stowarzyszeniu Hrady na Malši, które jest też jej zarządcą. Ponadto z inicjatywy stowarzyszenia uprzątnięto okoliczny teren ze składowiska śmieci oraz przeprowadzono badania zabytku. W trakcie naprawy zapewniono dostęp do wnętrza po drewnianych zewnętrznych schodach (na szczęście nie metalowych, szklanych lub betonowych). Wewnątrz odtworzono stropy i klatkę schodową, następnie zaś zrekonstruowano szachulcowe zwieńczenie wieży, opracowane po powołaniu eksperckiej komisji, na czele której stał archeolog Tomáš Durdík ze swoimi współpracownikami. Wszystkie drewniane elementy piętra i dachu wieży zostały wykonane ręcznie, połączone tradycyjnymi spoinami stolarskimi oraz drewnianymi kołkami. Co więcej wszystkie użyte materiały pozyskano z lokalnych źródeł (owcza wełna, posiekana słoma żytnia, muł rzeczny, glina), a prace specjalistyczne wykonali w dużej mierze specjaliści tradycyjnego rzemiosła ludowego. W 2022 roku oddano do użytku zaplecze dla zwiedzających, w tym wyposażenie sanitarne, salę muzealną i wystawienniczą. We wnętrzu planowane jest umieszczenie także repliki średniowiecznego pieca kaflowego oraz latryny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderle J., Brych V., Chotěbor P., Durdík T., Fišera Z., Procházka Z., Rykl M., Slavík J., Svoboda L., Úlovec J., Encyklopedie českých tvrzí, t. 3, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Skořepová J., Vykouk B., Hrázděná nástavba tvrze Tichá, „Propamátky”, 3/2022.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. IV, Praha 1982.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.