Teplá – klasztor premonstratensów

Historia

   Klasztor premonstratensów w Teplá został ufundowany w 1193 roku przez rycerza Hroznatę, który sprowadził norbertańskich mnichów z praskiego Strahova. Na decyzję Hroznaty wpływ miał jego udział w 1188 roku w trzeciej wyprawie krzyżowej do Ziemi Świętej, z której po trzech latach został zwolniony przez papieża Celestyna III, z zastrzeżeniem, że wzniesie na swych dobrach klasztor. Ponieważ reguła zakonna norbertanów wymagała funkcjonowania w pewnej odległości od zamieszkałych miejsc, do założenia klasztoru wybrano odludne tereny w pobliżu przygranicznych puszcz, około 2 km na południe od wsi Teplá.
   Na przełomie XII i XIII wieku Hroznata postanowił opuścić życie świeckie i za zgodą papieża Innocentego III sam wstąpił do ufundowanego przez siebie klasztoru, którym od 1203 roku zaczął zarządzać. Pierwszy opat klasztoru, Jan, ustanowił go wówczas prepozytem. W 1217 roku w trakcie jednego z objazdów klasztornych włości Hroznata dostał się do niewoli rycerzy rozbójników, którzy zażądali od konwentu okupu w zamian za jego uwolnienie. Sam pojmany nie zezwolił jednak na to opatowi, przez co porywacze na zamku Starý Hrozňatov próbowali złamać go głodem, pragnieniem i zimnem, w wyniku czego Hroznata zmarł jeszcze w tym samym roku. Po wydaniu zwłok został on pochowany w ufundowanym przez siebie klasztorze, a cała jego administracja i majątek skoncentrowały się już w rękach opata.
   W kolejnych latach klasztor prowadził intensywną kolonizację pobliskich ziem, bogacił się dzięki licznym nadaniom i był rozbudowywany. W 1232 roku ukończono budowę kościoła klasztornego, który konsekrował biskup praski Jan II, przy obecności króla Wacława I. Pierwsze nieszczęścia i zniszczenia nadciągnęły w 1278 roku, w niespokojnym okresie po śmierci króla Przemysła Ottokara II w w bitwie pod Suchymi Krutami. Klasztor został wówczas splądrowany i spalony przez oddziały brandenburskie, a opat Hugo musiał uciekać do Pilzna. W następnych latach zakonnicy musieli bronić swojej własności i przywilejów przed próbami zagarnięcia majątku. Spokojniejszy okres dla konwentu nastąpił w czasach panowania Karola IV, jednak wkrótce potem, w 1380 roku, okoliczne ziemie zostały dotknięte epidemią dżumy, której uległ opat wraz z wieloma członkami zakonu. Epidemia wyludniła także wiele wsi, co negatywnie wpłynęło na sytuację ekonomiczną klasztoru. Opat Bohuš z Otěšic ratował sytuację wzywając nowych kolonistów z terenów Niemiec.
   Okres wojen husyckich, tragiczny dla wielu czeskich kościołów i klasztorów, udało się premonstratensom z Teplá przetrwać bez większych zniszczeń. W 1421 roku maszerujące w pobliżu wojska husyckie skierowały się bezpośrednio do Tachova, a w 1424 oddziały Jana Žižki w drodze do Pilzna znów szczęśliwie dla mnichów ominęły klasztor. Choć nie doznał on bezpośrednich zniszczeń, to jednak długa wojna zrujnowała go ekonomicznie. Szczególnie dotknęły go zwiększone wymagania finansowe cesarza Zygmunta Luksemburczyka, a okolice klasztoru, bardzo ucierpiały w wyniku grabieży krzyżowców, którzy przybyli tu ze swojego obozu w Tachovie. Z gospodarczych problemów zakonnicy wychodzili stopniowo w drugiej połowie XV wieku pod przewodnictwem opata Zygmunta Hausmanna, który utrzymywał dobre stosunki z husyckim królem Jerzym z Podiebradów, narażając się jednak przez to na ataki miejscowej katolickiej szlachty. Okres spokoju umożliwił klasztorowi między innymi odbudowę zniszczonych budynków i wprowadzenie kosztownej dekoracji do kościoła klasztornego, w którym między innymi umieszczono srebrne posągi świętych. W 1490 roku odrestaurowany kościół został ponownie konsekrowany. Opat Zygmunt umocnił także dyscyplinę klasztorną według reguły św. Augustyna, pomimo sprzeciwów niektórych braci, ale ze wsparciem króla Władysława II Jagiellończyka. Ubocznym skutkiem reformy Zygmunta było zwiększenie liczby ludności niemieckojęzycznej, a przez to narastanie konfliktów narodowościowych oraz krytyka opata za promowanie w klasztorze niemieckich kapłanów, co wynikało głównie z jego starań o poparcie dla reformy u saksońskich premonstratensów. Zygmunt Hausmann zmarł w 1506 roku, przez co był najdłużej sprawującym swą funkcję opatem w historii klasztoru.
   W pierwszej połowie XVI wieku wraz z ciągłym napływem szerzących luterańską wiarę górników z Saksonii, rosły napięcia społeczne i religijne, a także spory z miastem Teplá, w wyniku których mieszczanie nawet na krótki okres pojmali opata Petra II. W 1549 praktycznie cały konwent (z wyjątkiem 2 zakonników) wymarł z powodu zarazy, choć nie przeszkodziło to opatowi Janowi Kurzowi w 1550 roku w otwarciu przyklasztornej szkoły. W 1611 roku zabudowania klasztorne po raz trzeci w swojej historii spłonęły.
Kolejnych szkód klasztor doznał od obu stron konfliktu w czasie wojny trzydziestoletniej. Cesarz Ferdynand II zażądał podwyższenia podatków, przez dobra konwentu przemaszerowywały także wielokrotnie grabiące je wojska. W 1641 i 1648 klasztor był plądrowany przez Szwedów, a już po wojnie, w 1658 roku, zabudowania zniszczył kolejny pożar. Wymusiło to wielką odbudowę, a zarazem barokową przebudowę w latach 1690–1724 w okresie rządów opata Raimunda II Wilferta. W XVIII wieku wojny śląskie przyniosły wiele szkód, jednak dzięki opatowi Hieronimowi Ambrosowi klasztor prosperował również w tym okresie, stając się politycznym, gospodarczym i kulturalnym centrum całego regionu. Większość XIX wieku naznaczona była względnym spokojem i dobrobytem klasztoru. W czasach opata Clementsa dokonano wielu przekształceń. W 1888 roku założono aptekę, stajnie, młyn i browar, w klasztorze uruchomiono pocztę i biuro telegraficzne, a następnie wzniesiono budynek biblioteki i muzeum. W 1945 roku niemieccy mnisi zostali wydaleni, a pięć lat później klasztor został zajęty przez wojsko czechosłowackie. Społeczność mnichów powróciła do Tepli w 1989 roku, rozpoczęto też wówczas pierwsze prace renowacyjne.

Architektura

   Kościół klasztorny został wzniesiony jako romańska trójnawowa budowla halowa o długim korpusie nawowym z transeptem oraz prezbiterium po stronie wschodniej i dwuwieżową fasadą zachodnią. Przy wschodnich ścianach transeptu dostawiono zakończone apsydami kaplice. Apsyda zamykała pierwotnie także prezbiterium, ale w XIV wieku przekształcona została na gotycki, wielobocznie zamknięty chór, wzmocniony przyporami, pomiędzy którymi przepruto wysokie ostrołukowe okna. Całkowita długość świątyni osiągnęła wówczas przeszło 62 metry, a wysokość 15,6 metrów. Wewnątrz kościół zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, zarówno w korpusie nawowym, prezbiterium, jak i transepcie.
   Pierwotne zabudowania klasztorne przystawiono do południowej strony kościoła, który tworzył jeden z czterech boków zamykających wewnętrzny, otoczony krużgankami wirydarz. Z pozostałych skrzydeł największe było południowe, przedłużone w kierunku wschodnim, w stronę klasztornego stawu. Całość założenia wraz z zabudową gospodarczą i pomocniczą (młyn, spichrze, stodoły, chlewy itp.) otoczona została wielobocznym, zbliżonym do owalu murem obwodowym w długości którego po stronie zachodniej wzniesiono czworoboczny budynek bramny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa klastertepla.cz, Klášter a jeho historie.
Strona internetowa wikipedia.org, Klášter Teplá.