Historia
Zamek Tepenec powstał w drugiej ćwierci XIV wieku, z inicjatywy margrabiego morawskiego Karola Luksemburskiego, późniejszego króla czeskiego i cesarza. Spośród licznie ufundowanych przez niego budowli, była to jedyna wzniesiona na terenie Moraw. W dokumencie z 1340 roku Karol zadeklarował chęć zbudowania na górze Tepenec („Tepenecz”) zamku Twigenberg („castri Twingenberg”), który miał kontrolować pobliski szlak łączący ziemię ołomuniecką ze Śląskiem. Do inwestycji tej teren odsprzedał mu biskup ołomuniecki Jan Volek, przy czym zwrot użyty w umowie wskazywałby, że w momencie sporządzenia dokumentu budowa mogła już być w toku.
Gdy Karol Luksemburski został czeskim królem, zamek przeszedł na jego brata, margrabiego Jana Henryka, za którego uzyskał kolejną nazwę – Karlsburg. Dopiero w drugiej połowie XIV wieku, po czasach margrabiego Jana Sobiesława, utrwaliła się nazwa zamku Tepenec, zaczerpnięta od góry na której został wzniesiony. W okresie tym zamek zarządzany był przez burgrabiów, spośród których w przekazach pisemnych odnotowani zostali Kuník z Drahotuš, Svatobor Ganzar z Domašova i Unka z Majetína (na mocy umowy z 1340 roku niektóre ich uprawnienia były ograniczone, przykładowo nie mogli zabierać drewna z lasu na budowę zamku, nękać poddanych biskupa ołomunieckiego i kapituły, sprawować nad nimi sądów, zatrzymywać, ani zmuszać do pracy na zamku).
W ostatniej ćwierci XIV wieku na Morawach wybuchła wojna margrabiów Jodoka i Prokopa, zapoczątkowana nierównym podziałem dziedzictwa ich ojca Jana Henryka. Tepenec został zaatakowany przez zwolenników Prokopa już w pierwszej fazie konfliktu z lat 80-tych. Po zakończeniu walk przypadł Prokopowi, który mianował swoim burgrabią Jindřicha z Nevojic. Jindřich dowodził grupą zbrojnych odpowiedzialną za wielokrotne grabieże majątków kapituły ołomunieckiej, przemoc wobec ich mieszkańców i rozboje na drogach. W 1400 roku król węgierski Zygmunt Luksemburski stanął po stronie Jodoka i wysłał wojska pod dowództwem hejtmana Jakuba Štěněta z Bělina, aby chronić posiadłości kapituły. Jednym z celów Štěněta było zdobycie zamku Tepenec, który prawdopodobnie został oblężony i zniszczony wkrótce po 1400 roku. W 1406 roku opisany został jako niezamieszkana ruina.
Architektura
Zamek usytuowano na rozległym cyplu po południowo – zachodniej stronie góry Koruna, a na wschód od doliny strumienia Trusovickiego. Na północnym – zachodzie i zachodzie strome zbocza opadały do doliny Bělkovický ze wspomnianym powyżej strumieniem, natomiast na południowym – wschodzie i południu obniżały się do doliny bezimiennego potoku. Połączenie z masywem możliwe było tylko poprzez szyję po stronie północno – wschodniej. Najwyższy punkt założenia znajdował się tuż za przewężeniem, skąd wysokość stopniowo malała do przełęczy i ponownie wzrastała w kierunku zachodniego skalistego skraju cypla, gdzie nad doliną znajdował się rdzeń zamku.
Zamek górny o wymiarach około 30 x 19 metrów wyznaczony był przez grube na 2,2 metry mury, usytuowane w najwyższym punkcie skalistego cypla. W ich obrębie na południu znajdować się mógł prostokątny w planie budynek ze ścianą działową lub wewnętrzną (zwróconą w stronę dziedzińca) o grubości około 1 metra. Możliwe, iż na zamku wykorzystano popularny w Czechach schemat dwupałacowy, z dwoma budynkami umieszczonymi naprzeciwko siebie, połączonymi krótkimi kurtynami murów i wydzielającymi niewielki dziedziniec pomiędzy sobą. W takim wypadku wspomniany dom południowo – wschodni byłby znacznie skromniejszy od północno – zachodniego i mieściłby bramę wjazdową. Niewykluczone także, że teren cypla pierwotnie ciągnął się bardziej na zachód, gdzie stać mogła czworoboczna wieża, zobrazowana na mapie z 1724 roku (mógł do niej należeć odnaleziony fragment masywnego muru o grubości 3,3 metra).
Po wschodniej stronie zamek górny z dwóch stron otaczał parcham, chroniony w odległości 14–17 metrów murem obronnym o grubości 1,5-1,8 metra. Od strony opadających stoków na północy, wschodzie i południowym – wschodzie mur dodatkowo poprzedzał szeroki na 8 metrów i głęboki na 4 metry rów suchej fosy oraz ziemny wał. Ten drugi na północy wyposażono w zaokrąglenie o szerokości 3,3 metra, pierwotnie mieszczące dodatkowe drewniano – ziemne obwarowania, chroniące znajdującą się zaraz obok bramę. Jeszcze niżej od północy i wschodu wzniesiono trzeci pas muru o grubości 1,2 metra, zaopatrzony mniej więcej pośrodku w pięcioboczną basteję o wymiarach 6,6 x 6,1 metra, otwartą od wewnątrz i skierowaną ostrogą (ostrzem) na zewnątrz, ku spodziewanemu zagrożeniu. Konstrukcja ta była o tyle ciekawa, iż powstała jeszcze w okresie przedhusyckim, a więc przed rozpowszechnieniem broni palnej i budowli przystosowanych do jej użycia. Bramę najpewniej umieszczono na północy. Teren przed nią był stromo nachylony i uzupełniony 2 metrowej głębokości fosą, która oddzielała fortyfikacje od reszty cypla. Ponadto na pagórku oddalonym o 9 metrów od obwarowań, przy drodze dojazdowej, znajdowało się dzieło obronne w kształcie podkowy, zbudowane z dużych głazów i ziemi.
Obszary pomiędzy dwoma zewnętrznymi murami nie były wypełnione zabudową murowaną, ani nawet znaczniejszą zabudową konstrukcji drewnianej. Pełniły głównie rolę obronną i mieściły drogę dojazdową do rdzenia zamku. Jedynie w narożniku muru zewnętrznego na powierzchni 2 x 0,8 metra funkcjonować mógł piec lub bliżej nieokreślona gospodarcza struktura drewniano-gliniana. Ponadto u podnóża wału w kierunku muru wewnętrznego znajdowała się platforma ze zwiększoną koncentracją podków, co mogłoby wskazywać na lokalizację tam zagrody dla koni lub stajni, dla której zapewne nie było miejsca na ciasnym zamku górnym.
Unikalnym rozwiązaniem Tepenca były obwarowania przedpola zamku, wysunięte w północno – wschodnią część grzbietu, celem ochrony drogi dojazdowej i miejsca przewyższającego poziom rdzenia zamku. Wydzielały one szerokie na około 110 metrów i długie na aż 370 metrów podzamcze, zakończone poprzecznym przekopem i owalnym dziełem obronnym o wymiarach około 15 x 12 metrów. Pierwotnie było to prehistoryczne grodzisko z epoki brązu, którego wały wykorzystali ponownie średniowieczni budowniczowie, umieszczając w nich murowaną bramę z przejazdem w przyziemiu.
Stan obecny
Ruiny rdzenia zamku były jeszcze w latach 70-tych XX wieku całkiem dobrze widoczne, niestety jednak w dużej mierze zostały zniszczone w 1976 roku, w trakcie wydobywania budulca z pobliskiego kamieniołomu. Do czasów współczesnych przetrwały tylko fragmenty murów podzamcza oraz ziemne obwałowania, z których część na przedpolu pochodzi jeszcze z okresu epoki brązu. Umieszczona w nich średniowieczna brama ma ściany przejazdu wciąż zachowane do wysokości półtorej metra.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hlubek L., Výsledky záchranného archeologického výzkumu na předhradí hradu Tepence v letech 1971–1975, „Přehled výzkumu”, 62/2, 2021.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.