Telč – zamek

Historia

   Pierwszy zamek, a w zasadzie ufortyfikowany dwór, powstał w Telču w pierwszej połowie XIV wieku przy kościele św. Ducha w południowo – wschodniej części miasta. Prawdopodobnie służył on jako schronienie dla kupców na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. Zapewne w drugiej połowie XIV wieku zaczął tracić na znaczeniu, a jego definitywny koniec najpewniej związany był z pożarem miasta w 1387 roku, po którym na miejscu dworu funkcjonował już tylko romański kościół św. Ducha. Drugi zamek, usytuowany na północno – zachodnim krańcu miasta, wzniesiono po 1377 roku z inicjatywy Jindřicha z Hradca, choć pojawiają się również opinie, iż jego budowę przypisywać można margrabiemu Karolowi już w latach 30-tych XIV stulecia.
   W XV wieku, na początku wojen husyckich panowie z Hradca lawirowali pomiędzy obiema stronami konfliktu. Dopiero gdy w 1423 roku husyci zdobyli Telč, Jan z Hradca odważniej opowiedział się po stronie króla Zygmunta Luksemburczyka, którego w 1437 roku gościł u siebie na zamku. Później został członkiem tzw. jednoty strakonickiej, sprzysiężenia szlachty skierowanemu przeciwko husyckiemu królowi Jerzemu z Podiebradów. Podobną politykę powadził jego syn, Jindřich z Hradca, wspierający w zmaganiach z Jerzym, węgierskiego króla Macieja Korwina. Dopiero po pokoju w Ołomuńcu z 1478 roku uznał Władysława II Jagiellończyka za króla, który w zamian  wyznaczył go na komornika królestwa czeskiego. Dzięki ustabilizowaniu sytuacji i wzmocnieniu swej pozycji Jindřich z Hradca mógł przeprowadzić późnogotycką przebudowę zamku.
   W połowie XVI wieku wnuk Jindřicha, Zachariáš z Hradca, zgodnie z nowymi trendami, przekształcił średniowieczną budowlę w renesansową rezydencję. Był on znanym intelektualistą, miłośnikiem antyków i języka czeskiego, pełnił także najważniejsze funkcje państwowe jako członek sądu ziemskiego, najwyższy komornik i hejtman margrabstwa morawskiego. Przebudowę przeprowadził dzięki reformom gospodarczym, które uczyniły dobra telčowskie bardzo dochodowymi.
   Niedługo po śmierci Zachariáša w 1589 roku, wymarła także po mieczu cała rodzina panów z Hradca. Przez Lucie Otýlie z Hradca, która w 1602 roku poślubiła Viléma Slavatę z Chlumu i Košumberka, Telč przeszedł w ręce rodu Slavatów. W trakcie wojny trzydziestoletniej miasto i zamek ucierpiały zarówno z rąk Szwedów, jak i wojsk cesarskich, jednak udało im się zachować majątek. Dzierżyli go do początku XVIII stulecia, kiedy to zamek przejęli Liechtensteinowie, a po nich od 1762 roku panowie z Prusinovic. Ci ostatni dzierżyli Telč aż do 1945 roku, kiedy to zamek uległ nacjonalizacji.

Architektura

   Zamek usytuowano w północno – zachodniej części miasta, które chronione były z dwóch stron: od wschodu i zachodu, przez stawy. Od strony północnej naturalnym zabezpieczeniem był potok, łączący oba zbiorniki wodne. Rdzeń zamku tworzył prostokątny obwód murów obronnych o wymiarach 29 × 23 metry, przy którego wschodniej kurtynie wzniesiono dwupiętrowy, trójprzestrzenny budynek mieszkalny. Od strony dziedzińca otwierał się on gotyckimi, murowanymi arkadami, przez które umożliwiano wejście do budynku. Na poziomie piętra zabudowę opinały już drewniane ganki na kamiennych wspornikach. W północnej części dom przechodził w wieżową dobudówkę, wysuniętą przed obwód murów. W południowym pomieszczeniu przyziemia usytuowana była kaplica św. Jerzego, której wysokość pierwotnie dochodziła do poziomu piętra. Po zachodniej stronie rdzenia zamku znajdowało się podzamcze o ciężkim dziś do ustalenia zasięgu. Na północy ograniczone było murami obronnymi, wspólnymi dla zamku i miasta, a ściana południowa, od strony miasta prawdopodobnie wydzielała dziedziniec o kształcie zbliżonym do trójkąta. Po stronie zachodniej mogła znajdować się czworoboczna wieża bramna służąca do wyjazdu poza obręb podzamcza i miasta.
   Podczas późnogotyckiej przebudowy zamku cała północna kurtyna muru podzamcza została zastawiona ciągiem zabudowy. Znalazła się tam między innymi kuchnia i nowe pomieszczenia mieszkalne. Gotyckimi budynkami były także słodownia i browar. Obronność podniosła nowa, wysunięta przed obwód wieża na zaokrąglonej podstawie, oraz kwadratowa w planie wieża po stronie zachodniej, umieszczona na stylu obwarowań podzamcza i murów miejskich. Zamek górny powiększony został wówczas o dwie czworoboczne wieże po stronie zachodniej, przystawione do głównego domu mieszkalnego. Północna stykała się z nim jedynie narożnikiem, podczas gdy południowa całym jednym bokiem. Ich usytuowanie umożliwiło ostrzał ze strzelnic, przystosowanych już do broni ogniowej. Wieże połączył mur parchamu, który otoczył cały rdzeń zamku. Na dziedzińca zamku górnego zbudowano nowe skrzydło, przystawione do ściany południowej i otwarte od majdanu arkadą.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w formie otrzymanej na skutek nowożytnych przekształceń a zwłaszcza wielkiej renesansowej przebudowy z drugiej połowy XVI wieku, która uwypukliła jego elementy rezydencjonalne ponad obronnymi. W 1992 roku pałac ten wraz z zabytkowym centrum Telču został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Otwarty jest dla turystów od kwietnia do końca października, w sezonie turystycznym w godzinach od 10.00 do 16.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.
Strona internetowa castles.cz, Hrad Telč.