Historia
Zamek Starý Herštejn, pierwotnie zwany Hirschenstein (pol. Jelenia Skała), został wzniesiony na południowym krańcu Pivoňskich Gór, gdzie chronił szlak prowadzący z Horšovskiego Týnu przez Poběžovice do Bawarii. Założono go w okresie panowania Wacława I lub Przemysła Ottokara II, być może około 1266 roku, kiedy to w okolicy dochodziło do potyczek z Bawarami. Mógł być fundacją prywatną, albo powstał z inicjatywy władcy czeskiego, na co wskazywałaby blisko położona granica królestwa. Niewykluczone też, że do budowy zamku przyczynili się Bawarczycy, a w ręce czeskie przeszedł on w 1266 roku. Jeśli fundatorem lub zdobywcą był król, to musiał go oddać w lenno niejakiemu Protivcowi z Herštejna, znanemu z dokumentu z 1272 roku („dictus de Hersstein”).
W 1328 roku Starý Herštejn został zakupiony za tysiąc kop groszy przez palatyna reńskiego Henryka XIII bawarskiego, jako posag dla jego żony Małgorzaty Luksemburskiej i element większej transakcji majątkowej. Wkrótce jednak wrócił w posiadanie króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Ten sprzedał zamek trzy lata później za 300 kop groszy praskiemu biskupowi Janowi IV z Dražic, właścicielowi pobliskiego Horšovskiego Týnu, który zdawał sobie sprawę ze znaczenia Herštejnu dla ochrony pobliskich biskupich dóbr. Wiadomo, iż jego następca, arcybiskup Jan z Jenštejna, wydał na Horšovskim Týnie i Starym Herštejnie 500 kop groszy. Najprawdopodobniej naprawił mury i wieże, a większość pieniędzy przeznaczył na rozbudowę ważniejszego zamku w Týnie.
Podczas wojen husyckich garnizon zamku z pewnością opowiedział się po stronie katolickiej, przez co Starý Herštejn został w 1421 roku oblężony i zdobyty przez wojska z Domažlic. Nie zniszczono go jednak całkowicie i po zakończeniu konfliktu był nadal używany. Kolejni właściciele często się zmieniali, aż na początku XVI wieku Herštejn zajął raubritter Zdeněk Dobrohost z Ronšperka. Z powodu jego grabieży i łupieskich wypraw w 1510 roku zamek został zdobyty i zniszczony przez pospolite ruszenie z ziem regionu pilzneńskiego, pod dowództwem Zdeňka Lva z Rožmitálu.
Architektura
Zamek został wzniesiony na południowym krańcu Pivoňskich Gór, na zalesionym wzgórzu o wysokości 878 metrów n.p.m. Usytuowany został na południowy-zachód od leżącego w dolinie augustiańskiego klasztoru w Pivoň, obok którego płynął strumień, wypływający ze źródła u północnej podstawy zamkowego wzgórza. Najlepiej chroniona naturalnym ukształtowaniem terenu była południowa strona zamku, gdzie opadały urwiste, wysokie i skaliste zbocza, ale również na wszystkich pozostałych odcinkach stoki były strome. Z tego powodu droga do zamku musiała wieść zakolami wzdłuż zboczy, zapewne nieco łagodniejszym wschodnim podejściem, następnie pod skałami na południu. Po zakręcie droga obchodziła zamek od zachodu i po kolejnym zakręcie osiągała Herštejn od północy, gdzie teren został ufortyfikowany podwójnym wałem i fosą.
Kształt zamku został ściśle dostosowany do warunków terenowych, mianowicie do wąskiego skalnego grzbietu o osi biegnącej z północnego-zachodu na południowy-wschód. Z tego powodu długość zamku wynosiła 37 metrów, zaś szerokość zaledwie około 7 metrów. Głównym elementem rdzenia zamku była smukła cylindryczna wieża o średnicy mniejszej niż 6 metrów, usytuowana w najwyższym miejscu wzniesienia, przy południowo-wschodniej krawędzi skały. Zapewne pełniła ona rolę bergfriedu. Po przeciwnej północno-zachodniej stronie znajdowała się kolejna wieża o obłym, ale bardziej nieregularnym w planie kształcie, charakteryzująca się murem o grubości 2,5-2,7 metra. Obie wieże łączył mur obronny o grubości około 1,8 metra.
Między wieżami i dwoma odcinkami muru, w północnej części znajdował się budynek mieszkalny. Nie był on połączony z wieżą północną, ale pozostawiał ciasny dziedzińczyk o wymiarach 2,5 × 4,5 metra, przez który prawdopodobnie prowadziła kładka z budynku do wieży. Drugi mały dziedziniec o wymiarach 2 × 3 metry znajdował się pomiędzy południową wieżą a budynkiem. Tam też przypuszczalnie funkcjonowało wejście. Wnętrze domu w przyziemiu dzieliło się na dwa pomieszczenia. Wymiary północnego wynosiły 6,7 × 4-5 metra, natomiast południowego 6 × 3 metry. Grubość murów budynku wahała się od 1 do 1,3 metra. Przynajmniej jedno z pomieszczeń zamkowych musiało być przykryte sklepieniem żebrowym.
Podzamcze ulokowane było po północnej i zachodniej stronie skały, na której znajdował się rdzeń zamku. Jego nieregularny teren ufortyfikowano kamiennym murem. Wjazd prowadził od północy, poprzez czworoboczny w planie budynek bramny, który był otwarty od strony wewnętrznej i nieznacznie wysunięty przed linię sąsiedniego muru obronnego (być może wysunięta część miała formę skromnego przedbramia). Zabudowę podzamcza stanowił piec z ceglaną kopułą. W jego pobliżu znajdował się dom z pomieszczeniami wyłożonymi drewnianą konstrukcją.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się pozostałości ziemnego wału i przekopu na podzamczu, kilka małych, ukrytych w gęstej roślinności odcinków murów obwodowych, a przede wszystkim dolna część okrągłej wieży, dziś o wysokości dochodzącej do 13 metrów (w ostatnich latach przeprowadzono rekonstrukcję i nadbudowę jej górnej partii, celem utworzenia platformy widokowej). Wstęp na teren ruin jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů. Dodatky 3, Praha 2008.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.