Historia
Początki zamku Berštejn (niem. Perstein), który został stworzony jako centrum nowego majątku, sięgały pierwszego lub drugiego dziesięciolecia XV wieku. Być może jego budowa związana była z podziałem dóbr po śmierci Jindřicha Berki z Dubé w 1402 roku, gdyż w tymże roku wymieniono jeszcze tylko wzgórze nad wsią Vrchovany, bez informacji o zamku. Podział spadkowy dokonany został pomiędzy wielu synów Jindřicha Berki, przy czym fundatorem Berštejnu mógł być dziedziczący okoliczne ziemie Jindřich Hlaváč z Dubé.
Najstarsza wzmianka pisemna dotycząca zamku odnotowana została w 1423 roku, kiedy to w dokumentach wymieniono niejakiego „Sigmunta von Berštejn”. Mógł on należeć zarówno do rodu Berków, jak i Vartemberków. Jego imię było popularne wśród Vartemberków, dlatego mógł być znanym z innych przekazów Zikmuntem Děčínským z Vartemberka. Ponieważ w czasie wojen husyckich Zikmunt należał do strony katolickiej, a Jindřich Hlaváč z Dubé był jednym z husyckich hejtmanów, być może do przejęcia zamku doszło na drodze siłowej. Kolejna wzmianka o zamku z 1437 roku niestety nie odnotowała jego właściciela.
W drugiej połowie XV wieku Berštejn należał do Vartemberków. Między innymi w latach 1465-1474 siedzibę miał w nim Zikmund z Vartemberka, pochodzący z gałęzi rodu na Varcie i Březnie (jego ojciec był bratem Zikmunta Děčínskiego z Vartemberka). W ręce Berków z Dubé zamek powrócił na przełomie XV i XVI stulecia. W latach 1558-1567 Adam Berka z Dubé wzniósł rezydencję zwaną Novy Berštejn, podczas gdy stary zamek z powodu trudnych warunków mieszkaniowych i małej przestrzeni wkrótce potem został opuszczony.
Architektura
Zamek Berštejn został zbudowany na skalistym wierzchołku samotnie usytuowanej bazaltowej góry o wysokości 480 metrów n.p.m. Dominowała ona nad położoną po stronie południowo – zachodniej wsią Vrchovany i nad okolicznymi polami około 150 metrami wysokości. Ze względu na stożkową formę wzgórza, zamek zabezpieczony był wysokimi i stromymi zboczami z każdej strony, co wymagało długiej i ciężkiej drogi dojazdowej, a zarazem utrudniało codzienne warunki bytowe. Do budowy zamku wykorzystano miejscowy kamień pochodzenia wulkanicznego (bazalt) i osadowego (piaskowiec), zarówno łupany, jak i opracowywany do formy ciosów wzmacniających narożniki oraz tworzących detal architektoniczny (obramienia okienne i portalowe).
Droga do zamku wiodła od zachodu, albo od północnego – wschodu, poprzez niewielkie podzamcze, którego mur obronny dostawiony był na zachodzie do skalistego wzniesienia zamku górnego. Bramę podzamcza być może umieszczono w krótkiej kurtynie muru po stronie północno – wschodniej, flankowanej przez cylindryczną wieżę, czy też basztę, której otwory strzeleckie wychodziły wprost na drogę dojazdową oraz flankowały długą kurtynę muru po stronie zachodniej. Ewentualnie brama znajdować się mogła w dłuższej kurtynie zachodniej, jeśli warunki terenowe były od północnego – wschodu zbyt ciężkie. Zabudowa podzamcza prawdopodobnie została umieszczona w południowo – zachodniej części dziedzińca, gdzie mogły funkcjonować stajnie, dom służby i zbiornik na wodę deszczową. Przed nimi droga skręcała i wchodziła wąską serpentyną w przejście pomiędzy skałami, prowadzące do zamku górnego.
Rdzeń zamku nie wymagał rozbudowanych fortyfikacji, ze względu na bardzo korzystne naturalne ukształtowanie terenu. Chroniony był murem obronnym, miejscami wnikającym głęboko w podnóże skał. Wjazdu na teren górnej części zamku bronił budynek bramny z niewielkim pomieszczeniem sklepionym kolebkowo, dostępnym przez półokrągły portal wejściowy. Poza owym przedsionkiem budynek posiadał jeszcze komory po stronie wschodniej i północno – wschodniej. Za budynkiem bramnym znajdował się niewielki, otoczony murem dziedziniec, sąsiadujący z usytuowaną w południowo – wschodnim narożniku wieżą lub budynkiem o wieżowym charakterze.
Główna wieża zamku, czy też dom wieżowy, posadowiona została w najwyższym miejscu skały. Wzniesiona została na rzucie nieco nieregularnego czworoboku o długości boków około 9 metrów i grubości ścian około 2 metry. Wejście do niej prowadziło z poziomu dziedzińca, drewnianymi schodami do pierwszego piętra, do pomieszczenia z płaskim, drewnianym stropem. Sklepione kolebkowo zostało jedynie przyziemie wieży, którego oświetlenie zapewniały dwa prostokątne okna, nietypowo dla najniższej kondygnacji wyposażone we wnękach w siedziska. Sedilia te prawdopodobnie wstawione zostały na miejscu starszych strzelnic w drugiej fazie budowy, mającej na celu poprawienie warunków mieszkalnych.
Stan obecny
Zamek zachowany jest w postaci trwałej ruiny, z widoczną główną wieżą mieszkalną, fragmentami muru obronnego i budynkiem bramnym prowadzącym do zamku górnego. W o wiele gorszym stanie przetrwały zabudowania i obwarowania na terenie podzamcza, gdzie dojrzeć można w zasadzie jedynie cylindryczną narożną basztę. O pozostałych obwarowaniach i zabudowie podzamcza świadczą już tylko nierówności terenu. Z miejscowości Dubá prowadzi do nich żółty szlak turystyczny. Z ruin wieży rozpościera się rozległy widok na okolicę.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Gabriel F., Panáček J., Hrady okresu Česká Lípa, Praha 2000.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.