Historia
Budowa zamku pierwotnie zwanego Dubá prawdopodobnie miała miejsce około połowy, lub tuż po połowie XIII wieku, pod koniec panowania króla Przemysła Ottokara II, albo wkrótce po jego śmierci w 1378 roku, jako iż w 1283 roku z Duby pisał się niejaki Ondřej, członek szlacheckiego rodu Benešoviców, który dał później początek nowej gałęzi panów z Duby. Kolejna wzmianka pisemna o zamku odnotowana została w 1350 roku, gdy jeden z potomków Ondřeja o tym samym imieniu, ufundował na zamku kaplicę pod wezwaniem św. Klemensa.
W 1367 roku, po śmierci Ondřeja, doszło do podziału majątku pomiędzy jego trzech synów, spośród których Dubá przyznana została Václavowi (Vankowi). W niespokojnym okresie końca XIV wieku był on sprzymierzeńcem króla Wacława IV w walce z opozycją. Wraz ze swymi zbrojnymi aktywnie działał w 1399 roku, a zamek służył wówczas między innymi do przetrzymywania więźniów. Wewnętrzny konflikt przygasł w 1403 roku, gdy Wacław IV wrócił z niewoli do Czech. Zamek przejął wówczas przeciwnik Vanka, Jan Zul z Ostředka, który urządzał z niego grabieżcze wypady na okoliczne ziemie i na zwolenników króla. Działalność ta zakończyła się w 1404 roku, gdy Dubá została oblężona i zdobyta przez wojska pospolitego ruszenia z okolicznych ziem.
Po śmierci Vaňka z Duby w 1416 roku, kolejni właściciele zamku często się zmieniali. Z nich ostatnim właścicielem zamku był Kuneš Rozkoš z Duby, który w 1447 roku sprzedał majątek zamkowy Bohušowi Kostce z Postupic, zachowując jednak sam zamek i osadę pod zamkiem. Około 1449-1450 roku roku, na skutek walk wewnętrznych zwolenników późniejszego króla Jerzego z Podiebradów z opozycją szlachecką skupioną w tak zwanej Jednocie Strakonickiej, Stará Dubá została oblężona i zdobyta przez wojska królewskie Władysława Pogrobowca. Zniszczony zamek nie był już później nigdy odbudowywany.
Architektura
Zamek wzniesiono na cyplu wzgórza ponad lewym brzegiem Sázavy i ujściem do niej potoku Dubskiego, po zachodniej stronie wąwozu z bezimiennym źródłem. Górował on nad usytuowaną nad rzeką osadą Odranec, z którą co prawda był połączony murami obronnymi, lecz ze względu na skalę założenia trudno byłoby ją nazwać podzamczem. Oprócz nadrzecznego odcinka pozostałe mury osady wzniesiono na stromym stoku, którego szczyt przewyższał Odranec o około 60 metrów. Z tego względu zamek od strony osady nie posiadał fosy, a sama osada była niejako otwarta na tym kierunku (pozbawiona własnych obwarowań). Teren zamku zabezpieczony był natomiast okazałym przekopem od strony nasady cypla. Droga dojazdowa do niego prowadziła nieco nietypowo, nie bezpośrednio z płaskowyżu za fosą, lecz po zboczu poniżej krawędzi płaskiego terenu.
Mur obronny osady miał między 1,6 a 1,8 metra grubości w przyziemiu i prawdopodobnie zwieńczony był krenelażem. Opadający ze wzgórza północny odcinek muru, poprzedzony był od zewnątrz przekopem i wzmocniony dwoma niewiele wysuniętymi przed lico kurtyn wieżami, z których dolna pełniła rolę bramy wjazdowej do osady. Wieża górna była otwarta od wewnątrz, dolna natomiast (bramna) zamknięta. Przykryty stropem przejazd bramny dostępny był ostrołucznym portalem o szerokości 2,2 metra, od zewnątrz zamykanym zwodzonym mostem, który chowany był do stosunkowo głębokiej czworobocznej wnęki obramującej portal. Dodatkowym zabezpieczeniem były wrota zamykane ryglem osadzanym w otworze w murze. Pierwsze piętro wieży dostępne było z chodnika straży w koronie muru i doświetlane małym oknem od strony osady. Po przeciwnej stronie wieży, w południowo – wschodniej części założenia, znajdowała się kolejna brama, ponad którą mur obronny pod skosem zakręcał w górę wzgórza w kierunku zamku.
Wjazd do zamku prowadził od strony północno – zachodniej, gdzie znajdowała się kolejna, prawdopodobnie nieufortyfikowana osada. Drogę pokonać trzeba było po drewnianym moście zwodzonym przez przekop i przez wieżę bramną, by wjechać na mały dziedziniec poniżej rdzenia zamku. Mur tej wjazdowej części przechodził dalej w parcham, opinający tylną część warowni. Sam dziedziniec prawdopodobnie nie był zastawiony murowaną zabudową, pełniąc główne rolę obronną, jako rodzaj rozległego przedbramia. Druga brama pozwalała na wjazd do kolejnego, wyżej położonego dziedzińca rdzenia zamku, który w zachodniej części zajmował duży, prostokątny w planie budynek gospodarczy. Ponieważ poziom drugiego dziedzińca był znacznie wyższy niż pierwszego, musiała tam funkcjonować jakaś drewniana rampa.
Wjazd na trzeci, główny dziedziniec zamku górnego, usytuowany w południowo – wschodniej części założenia, strzegła wieloboczna wieża główna, której tylną część niekiedy bezpodstawnie utożsamiano z poligonalnym prezbiterium kaplicy św. Klemensa. Zabudowę wąskiego trzeciego dziedzińca prawdopodobnie stanowiły trzy skrzydła, usytuowane wokół czworobocznego majdanu. Najpewniej powstawały one etapami na skutek rozbudowy z XIV i być może XV wieku, przy czym najstarsze mogło być skrzydło najbardziej oddalone od bramy. Na piętrze skrzydła południowo – zachodniego prawdopodobnie znajdowała się wielka sala o trzech przęsłach sklepienia krzyżowo – żebrowego. Ponadto na górnym dziedzińcu znajdować się musiała konsekrowana w 1350 roku kaplica.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z niegdyś rozległego zamku, stanowiącego jeden z największych prywatnych, szlacheckich kompleksów mieszkalno – obronnych, pozostały jedynie niewielkie ruiny. W najlepszym stanie przetrwały mury obronne podzamkowej osady Odranec, widoczne w części północnej i wschodniej, wraz z reliktami wieży bramnej. Niestety na południu uległy one znacznej degradacji, a przez teren osady biegnie dziś linia kolejowa. Na terenie zamku zachowały się ruiny prostokątnego budynku gospodarczego i fragment muru obronnego oraz wieży. Na północny – wschód od nich odnaleźć można pozostałości obozu oblężniczej armii Jerzego z Podiebradów z połowy XV wieku, w postaci prostokątnych w planie obwałowań.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.