Historia
Kościół św. Klemensa zbudowano na początku XII wieku, a w trzeciej ćwierci XII wieku przebudowano jego wnętrze. Usytuowano go na terenie grodu w pobliżu zabudowań kapituły oraz obok kościoła, powstałego na miejscu męczeństwa św. Wacława, późniejszego patrona Królestwa Czeskiego, zabitego przez brata Bolesława I w 929 lub 935 roku. Nie wiadomo jednak jaką funkcję kościół św. Klemensa pierwotnie pełnił, choć musiała być znaczna z racji bogatego wystroju i usytuowania. W przekazach pisanych odnotowany został po raz pierwszy dopiero w 1417 roku.
W pierwszej połowie XV wieku kościół został spalony przez wojska husyckie. Gruntowny remont przeprowadzono dopiero w 1601 roku, z inicjatywy proboszcza Václava Albína z Helfenburku i dziekana kapituły Georga Steinwassera. Przypuszczalnie dopiero wówczas założono w nawie sklepienie. Podczas wojny trzydziestoletniej kościół został spustoszony przez Szwedów, uszkodzeniom uległo wówczas zwłaszcza sklepienie, które w 1857 roku ponownie założono. Wcześniej naprawy prowadzono w 1685 roku i kilkukrotnie w XVII stuleciu. W 1899 roku odkryto średniowieczne malowidła ścienne, a ostatnie większe zmiany architektoniczne wprowadzono w trakcie renowacji z lat 1960-1962.
Architektura
Kościół św. Klemensa wzniesiono ze starannie obrobionych, układanych równymi warstwami bloków piaskowca, jako niewielką, bezwieżową budowlę, składającą się z jednej nawy o wewnętrznych wymiarach 7,4 × 4,5 metra i węższej od niej półokrągłej apsydy po stronie wschodniej. Kościół posadowiony został na niezwykle grubych i głębokich, przeszło 2,5 metrowych fundamentach. Masywne utworzono także mury naziemne, osiągające około 1,2 metra grubości, nietypowe jak na budowlę sakralną, zwłaszcza o tak małych rozmiarach. Przykrycie kościoła pierwotnie stanowił gont, tworzący dwuspadowy dach nawy i pół-stożkowate przykrycie apsydy.
Oświetlenie kościoła zapewniały po dwa wysoko przebite, obustronnie rozglifione, półkoliście zamknięte okna o niewielkich rozmiarach, osadzone w dłuższych bokach nawy, a także dwa podobne, ale nieco mniejsze okna w apsydzie, pierwotnie wypełnione witrażami. Okna w apsydzie przepruto niekonwencjonalnie, bowiem żadne nie znalazło się w osi. Otwór wejściowy do kościoła umieszczony został również nietypowo, w zachodniej części północnej ściany nawy, zapewne ze względu na położenie pobliskiej bazyliki św. Wacława. Uzyskał półkolistą archiwoltę, obejmującą gładki tympanon. Kolejny uskokowy i półkolisty portal wejściowy przepruto na osi od zachodu.
Wnętrze apsydy przykryte zostało konchą i otwarte na nawę uskokową, ale pozbawioną profilowania arkadą tęczy o półkolistym zamknięciu. Archiwoltę arkady osadzono na profilowanym gzymsie impostowym. W środku apsydy w południowej ścianie utworzono prostą półkę wnękową o czworobocznej formie. Nawa w okresie wczesnego średniowiecza prawdopodobnie nie była zwieńczona sklepieniem, gdyż nachodziłoby ono na dekorację malarską. Ściany oraz apsydę pierwotnie pokrywały bowiem romańskie malowidła figuralne. Podzielone na trzy pasy, ukazywały cykl scen z apostołami, św. Klemensem i Matką Boską oraz na najniższym poziomie malowaną kurtynę, utworzoną w apsydzie i przechodzącą przez całe wnętrze kościoła. Podłogę tworzyła geometrycznie inkrustowana posadzka z płytek marglowych i piaskowcowych, tworząca dwukolorową kompozycję, nałożoną na nieco starszą posadzkę z wapiennej zaprawy.
W zachodniej części nawy mieściła się drewniana empora do której wiodły drewniane schody, biegnące wzdłuż północnej ściany nawy, ponad portalem wejściowym, a poniżej otworów okiennych. Drugie, górne wejście na emporę prowadziło z zewnątrz i znajdowało się w zachodnim murze nawy na poziomie piętra. Miało formę prostego portalu z półokrągłym zamknięciem, prawdopodobnie prowadzącego poprzez nadwieszany ganek do pobliskiego dworu lub domu kapituły.
Stan obecny
Kościół św. Klemensa należy do najcenniejszych zabytków romańskich na terenie Czech. Zawdzięcza to zachowanej w całości bryle, pierwotnemu układowi przestrzennemu, oraz częściowo przetrwałym malowidłom ściennym we wnętrzu. Ponadto w jego murach przetrwały dwa romańskie portale i częściowo przekształcone otwory okienne. Po 2002 roku zabytek został gruntownie odnowiony, przebadany i ponownie udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Boháčová I., Die Kirchen auf dem Burgwall von Stará Boleslav [w:] Frühmittelalterliche Kirchen als archäologische und historische QuelleInternationale Tagungen in Mikulčice VIII, Brno 2010.
Boháčová I., Špaček J., Raně středověké kostely sv. Václava a sv. Klimenta ve Staré Boleslavi. Příspěvek k poznání raně středověké stavební techniky, „Archæologia historica”, 26/1/2001.
Štaffl M., Ideální rekonstrukce raně středověkého hradiště ve Staré Boleslavi a jeho okolí, „Archæologia historica”, 50/1/2025.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. III, Praha 1980.