Stará Boleslav – gród

Historia

   Gród Stará Boleslav założony został na początku X wieku na obrzeżach władztwa Przemyślidów, jako jedna z siedzib panującego wówczas księcia Spitygniewa I, choć swą nazwę zawdzięczał Bolesławowi I, który według legendy przekazanej przez kronikarza Kosmasa miał wznieść grodowe obwarowania.
   W 929 lub 935 roku w grodzie doszło do spotkania księcia Bolesława (późniejszego Bolesława I Srogiego) z jego starszym bratem Wacławem, z okazji uroczystości świętych Kosmy i Damiana. W trakcie spotkania pomiędzy braćmi wywiązała się kłótnia podczas której Bolesław uderzył brata mieczem. Wacław zdołał pobiec do kościoła, ale zanim się tam dostał zabiło go trzech rycerzy Bolesława: niejaki Tira, Česta i Hněvsa. Wkrótce potem Wacław został uznany za świętego męczennika.
   W 1039 roku książę Brzetysław ufundował w grodzie romańską bazylikę przy kapitule św. Kosmy i Damiana, budowlę o parametrach porównywalnych z najważniejszymi kościołami wczesnoromańskiej sakralnej architektury środkowoeuropejskiej. Jako, że została ona wzniesiona na miejscu męczeństwa św. Wacława, jej zadaniem było od początku dbanie o miejsce pielgrzymkowe i szerzenie kultu tego czołowego patrona dynastii Przemyślidów. Kościół ten miał też być wyrazem pokuty za splądrowanie polskiego Gniezna i przeniesienie relikwii św. Wojciecha do Czech. Najpóźniej pod koniec XI wieku na terenie grodu zbudowano jeszcze dwa kościoły. Jeden o nieznanym wezwaniu, drugi dedykowany św. Klemensowi.
   W XIII wieku kapituła św. Kosmy i Damiana zajęła większą część głównej części grodu, podczas gdy na terenie podgrodzia zaczęło się rozwijać miasto. Było ono własnością czeskich monarchów, którzy w 1262 roku oddali je w zastaw panom z Michalovic, późniejszym założycielom pobliskiego zamku Brandýs. W XIV wieku bazylika św. Wacława została poddana gotyckiej przebudowie, natomiast kościół o nieznanym wezwaniu zanikł, a jego funkcje przejął kościół Najświętszej Marii Panny na dawnym podgrodziu. Cesarz Karol IV, który kilkakrotnie osobiście odwiedzał Stará Boleslav, zlecił wybudowanie nowych obwarowań, które zastąpiły stare obwałowania grodowe. Nie uratowały one miasta w 1421 roku przed zajęciem i zniszczeniem przez Husytów, co spowodowało w kolejnych latach znaczne podupadnięcie ośrodka. Po wymarciu rodu panów z Michalovic w XV wieku, główna siedziba miejscowych dóbr znalazła się w Brandýsie, przechodząc na ród Tovačovskich z Cimburka, a następnie Krajířów z Krajku.

Architektura

   Gród został założony na niskim wzgórzu na lewym (północnym) brzegu Łaby, niedaleko ujścia do niej rzeki Izery, w miejscu gdzie szlak biegnący z północy na południe przebiegał przez bród na Łabie. Główna część grodu zajęła cypel wzniesienia wbijający się w zakole rzeki, który nadał założeniu migdałowaty kształt. Po stronie północno – wschodniej trzon grodu oddzielało od reszty terenu rozległe podgrodzie, usytuowane na terenie doliny zalewowej.
    Najstarsze obwarowania grodu składały się z ziemnego wału oblicowanego od zewnątrz kamieniami. W drugim trzydziestoleciu X wieku zostały przebudowane na unikalną wówczas konstrukcję wzniesioną w technice opus romanus. Stanowił ją masywny mur o grubości aż 3 metrów, którego rdzeń składał się z układanych na sucho kamieni, a wewnętrzne i zewnętrzne lico stanowiły grube na 0,3 metra ściany wznoszone z dużych bloków piaskowca spajanych zaprawą. Brama wjazdowa od strony podgrodzia umieszczona została na północnym – wschodzie, druga najpewniej znajdowała się na południu, skierowana w stronę przeprawy przez rzekę. Podgrodzie oddzielone było od głównej części grodu przekopem. Jego obwarowania były lżejsze, konstrukcji drewniano – glinianej z zewnętrznym przekopem od strony północno – wschodniej.
   Kościół św. Kosmy i Damiana najpewniej usytuowany był pośrodku grodowego majdanu. Jego forma nie jest znana, przypuszczać jedynie można, iż był konstrukcji kamiennej. W centrum obwarowań wzniesiona została także monumentalna bazylika św. Wacława. Pierwotnie była to romańska budowla trójnawowa, długości około 50 metrów i szerokości co najmniej 28 metrów, zamknięta na wschodzie trzema apsydami, jedną na końcu każdej nawy, przy czym środkowa była znacznie okazalsza. We wschodniej części nawy głównej i przylegającej do niej apsydy umieszczono podwyższony chór, poniżej którego znalazła się krypta, składająca się z dwóch różnych części: wschodniej i zachodniej. Wschodnią podzielono czterema rzędami kolumn na pięć naw przykrytych sklepieniami krzyżowymi bez żeber i rozdzielonych gurtami. Zachodnia część krypty na planie kwadratu również otrzymała pięć naw z czterema rzędami kolumn, ale bez gurt. Stosunkowo szeroka nawa główna otwarta została na nawy boczne arkadami, których łuki oparto na masywnych filarach. Fasada zachodnia bazyliki otrzymała formę dwuwieżową. Po północnej stronie prezbiterialnej części bazyliki znalazła się kaplica Vrábská, tradycyjnie choć bezpodstawnie uważana za świątynię, przed którą zamordowano św. Wacława. Otrzymała ona prostokątną nawę, wystającą z obwodu korpusu kościoła na północ, a od wschodu kończyła się apsydą.

Stan obecny

   Obszar grodu oraz podgrodzia zajmowany jest dziś przez współczesną zabudowę miejską. Po pierwotnych murowanych wczesnośredniowiecznych obwarowaniach nie przetrwały widoczne gołym okiem ślady. Zastąpił je późniejszy średniowieczny mur, a rozwój miasta zatarł wszystkie pozostałe relikty poza gdzieniegdzie widocznymi ziemnymi obwałowaniami. Do czasów współczesnych przetrwał romański kościół św. Klemensa oraz bazylika św. Wacława, jednak znacznie przekształcona w okresie nowożytnym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Boháčová I., Die Kirchen auf dem Burgwall von Stará Boleslav [w:] Frühmittelalterliche Kirchen als archäologische und historische QuelleInternationale Tagungen in Mikulčice VIII, Brno 2010.
Šalkovský P., Hrady západných Slovanov, Nitra 2015.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Stará Boleslav – Kostel svatého Václava.