Historia
Gród Stará Boleslav założony został na początku X wieku, na obrzeżach władztwa dynastii Przemyślidów, jako jedna z siedzib panującego wówczas księcia Spitygniewa I, choć swą nazwę zawdzięczał Bolesławowi I, który według tradycji przekazanej przez kronikarza Kosmasa z XI/XII wieku, miał wznieść grodowe obwarowania „sposobem rzymskim”. Według tradycji do budowy dojść miało pomimo oporu możnych, z których jednego, ze względu na sprzeciw, jakoby zabić miał własnoręcznie sam Bolesław. Początkowo rolą grodu miało być zabezpieczanie pobliskiej przeprawy przez Łabę oraz ochrona szlaku do Łużyc, tak zwanej drogi żytawskiej.
W 929 lub 935 roku w grodzie doszło do spotkania księcia Bolesława (późniejszego Bolesława I Srogiego) z jego starszym bratem Wacławem, z okazji uroczystości świętych Kosmy i Damiana. W trakcie spotkania pomiędzy braćmi wywiązała się kłótnia podczas której Bolesław uderzył brata mieczem. Wacław zdołał pobiec do kościoła, ale zanim się tam dostał zabiło go trzech rycerzy Bolesława: niejaki Tira, Česta i Hněvsa. Wkrótce potem Wacław został uznany za świętego męczennika, Bolesław zaś przeszedł do historii jako Srogi lub Okrutny.
W 1039 roku książę Brzetysław ufundował w grodzie romańską bazylikę pod wezwaniem św. Wacława przy kapitule św. Kosmy i Damiana, budowlę o parametrach porównywalnych z najważniejszymi kościołami wczesnoromańskiej sakralnej architektury środkowoeuropejskiej. Jako, że została ona wzniesiona na miejscu męczeństwa św. Wacława, jej zadaniem było od początku dbanie o miejsce pielgrzymkowe i szerzenie kultu tego czołowego patrona dynastii Przemyślidów. Kościół ten miał też być wyrazem pokuty za splądrowanie polskiego Gniezna i przeniesienie relikwii św. Wojciecha do Czech. Najpóźniej pod koniec XI wieku na terenie grodu zbudowano jeszcze dwa kościoły. Jeden o nieznanym wezwaniu, drugi dedykowany św. Klemensowi.
W XIII wieku kapituła św. Kosmy i Damiana zajęła większą część głównej części grodu, podczas gdy na terenie podgrodzia zaczęło się rozwijać miasto. Było ono własnością czeskich monarchów, którzy w 1262 roku oddali je w zastaw panom z Michalovic, późniejszym założycielom pobliskiego zamku Brandýs. W XIV wieku bazylika św. Wacława została poddana gotyckiej przebudowie, natomiast kościół o nieznanym wezwaniu zanikł, a jego funkcje przejął kościół Najświętszej Marii Panny na dawnym podgrodziu. Cesarz Karol IV, który kilkakrotnie osobiście odwiedzał Stará Boleslav, zlecił wybudowanie nowych, murowanych obwarowań, które zastąpiły stare obwałowania grodowe. Nie uratowały one miasta w 1421 roku przed zajęciem i zniszczeniem przez Husytów, co spowodowało w kolejnych latach znaczne podupadnięcie ośrodka. Po wymarciu rodu panów z Michalovic w XV wieku, główna siedziba miejscowych dóbr znalazła się w Brandýsie, przechodząc na ród Tovačovskich z Cimburka, a następnie Krajířów z Krajku.
Architektura
Stará Boleslav założono na niskiej terasie na lewym brzegu Łaby, po północnej stronie jej koryta, niedaleko ujścia Izery, wpadającej do Łaby kilkaset metrów dalej na wschodzie. Rzeka zapewne była wówczas szeroko rozlana, płynąca kilkoma zmieniającymi się, nieraz ślepymi odnogami, tworzącymi mniejsze i większe wyspy. Gród usytuowano w miejscu, gdzie szlak biegnący z północy na południe przebiegał przez bród na Łabie. Główna i najstarsza część grodu o wielkości około 4,5 ha zajęła cypel wbijający się w zakole rzeki, który nadał założeniu migdałowaty kształt. Po stronie północno-wschodniej trzon grodu oddzielało od reszty terenu rozległe podgrodzie, usytuowane na terenie doliny zalewowej. Całość dwudzielnego, chronionego po bokach mokradłami założenia zajmowała około 11 ha. W najstarszej fazie gród otoczony był częściowo otwartym krajobrazem, z większym zagęszczeniem roślinności w pobliżu cieków wodnych i mokradeł. W początkach XI wieku nastąpiła znacząca zmiana krajobrazu, spowodowana wylesieniem. W konsekwencji w dolinie zalewowej nastąpiły przeobrażenia potęgujące powodzie, które niekoniecznie dotarły do wysokich skarp grodowego cypla, ale mogły wymusić porzucenie osiedli na przybrzeżnych terenach zalewowych. W efekcie około połowy XII wieku doszło do odtworzenia lasu rzecznego.
Najstarsze obwarowania grodu z początku X wieku składały się z ziemnego wału, wzmocnionego w rdzeniu elementami drewnianymi i oblicowanego od zewnątrz opokowym kamieniem. Po stronie wewnętrznej brak kamiennego lica lub drewnianego wzmocnienia wskazywałby, że tył obwarowań utworzono przez nasyp ziemny. Cały wał miał około 4,6 metra szerokości u podstawy. Jego wysokość nie mogła być większa niż szerokość, dlatego najpewniej nie przekraczała od strony wewnętrznej 3 metrów. W koronie wał musiał być zwieńczony chodnikiem straży i jakąś formą przedpiersia. Biorąc pod uwagę słabą statykę kamiennego lica czołowego, zbudowanego bez użycia zaprawy, prawdopodobnie była to palisada. Główna część grodu oddzielona była od podgrodzia rowem suchej fosy o szerokości około 18 metrów i głębokości 2 metrów.
W drugim trzydziestoleciu X wieku obwałowania grodowe zostały przebudowane na unikalną wówczas na terenie Czech konstrukcję, wzniesioną w technice opus romanus. Stanowił ją masywny mur o grubości aż 2,5-3 metrów, którego rdzeń składał się z układanych na sucho kamieni, a wewnętrzne i zewnętrzne lico stanowiły grube na 0,3 metra ściany wznoszone z dużych bloków piaskowca spajanych zaprawą. Solidniejsza konstrukcja muru od starszego wału skłaniałaby do przypuszczeń, że jego wysokość była nieco większa, być może o dodatkowe 2-3 metry (co odpowiadałoby średniej wysokości rzymskiego muru w Ratyzbonie). Brama wjazdowa od strony podgrodzia umieszczona została na północnym-wschodzie, druga najpewniej znajdowała się na południu, skierowana w stronę przeprawy przez rzekę. Podgrodzie nadal oddzielone było od głównej części grodu rowem fosy. Jego obwarowania były lżejsze, konstrukcji drewniano-glinianej, z zewnętrznym przekopem od czołowej strony północno-wschodniej.
Zabudowa mieszkalna wczesnośredniowiecznego grodu wznoszona była przede wszystkim w konstrukcji zrębowej i sumikowo-łątkowej. Chaty miały około 3-5 metrów długości, a większe około 7 metrów długości. Główna część grodu prawdopodobnie charakteryzowała się dość dużym i równomiernym zagęszczeniem, przy czym część domów mogła być wznoszona w ramach większych zagród lub dworów. Zadaszenie budynków najpewniej w większości stanowiła strzecha, bowiem sąsiedztwo równiny zalewowej stanowiło dobre źródło do czerpania trzciny. W mniejszym stopniu mogło być stosowane także zadaszenie gontowe. Komunikacja pomiędzy domostwami, ze względu na brak śladów moszczenia, mogła początkowo mieć najprostszą możliwą formę, w postaci błotnistych, nie utwardzonych dróg i ścieżek. Dopiero około 1100 roku utworzona została brukowana ulica, biegnąca przez rdzeń grodu na osi wschód-zachód i łącząca dwie bramy.
Najstarszą zabudowę sakralną grodu stanowił znany wyłącznie z przekazów pisemnych kościół św. Kosmy i Damiana, być może wzniesiony z kamienia. Na krótko przed połową XI wieku w centralnej części grodu wzniesiono trójnawową bazylikę św. Wacława, od wschodu zamkniętą trzema apsydami, natomiast od północy i południa wyposażoną w boczne kaplice. W jej sąsiedztwie funkcjonował cmentarz, po stronie południowo-wschodniej od XII wieku romański jednonawowy kościół św. Klemensa i na skraju cmentarza zabudowania kapituły. Z kapitułą związany mógł być także kamienny dom wzniesiony w zachodniej części grodu. Drugi cmentarz funkcjonował w północnej części podgrodzia, poza terenem z zabudową mieszkalną, ale w obrębie obwarowań. We wschodniej części głównej części grodu, pomiędzy bazyliką św. Wacława a czołowymi obwarowaniami, wzniesiono z piaskowca romański kościół, identyfikowany z kościołem Najświętszej Marii Panny, założonym według źródeł pisanych w 1098 roku. Posiadał on większe rozmiary od kościoła św. Klemensa, ale również był jednonawowy, zakończony półkolistą apsydą.
Obwód XIV-wiecznych murów obronnych poprowadzony został z grubsza po linii starszych obwarowań rdzenia grodu. Miały więc one w planie wydłużony, migdałowaty kształt z prostym odcinkiem wschodnim skierowanym w stronę podgrodzia. Tam też znajdowała się główna brama wjazdowa, natomiast w miejscu wąskiego zachodniego cypla umieszczono drugą bramę o funkcji pomocniczej, wiodącą na most przerzucony nad Łabą. Mur obronny miał około 1,4 metra grubości oraz zwieńczenie w postaci przedpiersia z krenelażem, które chroniło szeroki na 0,9 metra chodnik straży. Nieduża szerokość muru oraz przebite na wewnętrznej elewacji dwa rzędy otworów wskazują, iż był on poszerzony drewnianym gankiem. Nie wiadomo czy merlony (zęby) krenelażu przebite były otworami strzeleckimi. Prawdopodobnie pierścienia muru nie wzmacniały żadne wieże czy też baszty, jedynie brama wschodnia miała formę wieżową z przejazdem w przyziemiu. Otrzymała ona w planie formę kwadratu o długościach boków wynoszących 11 metrów, wystając przed sąsiednie kurtyny w przedpole około 1/3 swej masy. Pierwsze piętro wieży skomunikowane było z koroną murów obronnych. Po stronie wschodniej najpewniej funkcjonował przekop, zbędny z pozostałych stron ze względu na stoki wzniesienia opadające ku podmokłym terenom zalewowym.
Stan obecny
Obszar grodu oraz podgrodzia zajmowany jest dziś przez współczesną zabudowę miejską. Po pierwotnych murowanych wczesnośredniowiecznych obwarowaniach nie przetrwały widoczne gołym okiem ślady. Zastąpił je późniejszy średniowieczny mur, a rozwój miasta zatarł wszystkie pozostałe relikty poza gdzieniegdzie widocznymi ziemnymi obwałowaniami. Do czasów współczesnych przetrwał romański kościół św. Klemensa oraz bazylika św. Wacława, jednak znacznie przekształcona w okresie nowożytnym, podobnie jak widoczna do dziś XIV-wieczna wschodnia wieża bramna. Stosunkowo dobrze zachowały się natomiast fragmenty XIV-wiecznego muru obronnego zwłaszcza w północnej i południowej części dawnego obwodu oraz w narożniku północno-wschodnim, gdzie widoczne jest nawet przedpiersie z częściowo przetrwałym krenelażem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Boháčová I., Die Kirchen auf dem Burgwall von Stará Boleslav [w:] Frühmittelalterliche Kirchen als archäologische und historische QuelleInternationale Tagungen in Mikulčice VIII, Brno 2010.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.
Šalkovský P., Hrady západných Slovanov, Nitra 2015.
Štaffl M., Ideální rekonstrukce raně středověkého hradiště ve Staré Boleslavi a jeho okolí, „Archæologia historica”, 50/1/2025.
Záruba F., Hrady doby přemyslovské I. Královské hrady, biskupská sídla, Chebsko, Praha 2023.