Historia
Zamek został wzniesiony w pierwszej połowie XIV wieku przez braci Voka i Pavla z rodu Hrutoviców. Po raz pierwszy pisali się oni z Sovinca („de Aulnberk”) w 1332 i 1348 roku, podczas gdy w 1329 roku jeszcze ze swej starej siedziby, Huzova. Zamek musiał więc powstać pomiędzy tymi datami, w czasie kolonizacji regionu Niskiego Jesionika. Na przełomie XIV i XV wieku jeden z potomków założycieli zamku, Pavel z Sovinca, przeprowadził pierwszą rozbudowę zamku, skupiającą się zwłaszcza na jego zewnętrznych obwarowaniach i podzamczu.
Podczas wojen między margrabią Joštem (Jodokiem) i Prokopem pod koniec XIV wieku, Ješek z Sovinca umiejętnie przenosił się z jednego obozu do drugiego, przy okazji znacznie wzbogacając się, głównie kosztem dóbr kościelnych. Po śmierci Pavla z Sovinca wybuchł rodowy spór o dziedzictwo pomiędzy siedmioma braćmi i dwiema siostrami. Podczas ostatecznego rozstrzygnięcia konfliktu syn Ješek otrzymał dobra Pňovice, a jego potomkowie zaczęli pisać się jako Pňovscy z Sovinca. Zamek przejęli wówczas inni bracia: Petr, Pavel i Aleš.
Losy zamku w okresie wojen husyckich nie były często odnotowywane w przekazach pisanych, wiadomo jednak, iż Pavel z Sovinca był zwolennikiem buntowników, przez co jego zamek zagroził Ołomuńcowi i pobliskiemu zamkowi Rabštejn, który był w posiadaniu zwolenników Zygmunta Luksemburczyka. Podobno w 1429 roku w murach Sovinca miało się odbyć spotkanie przywódcy czeskich husytów, Prokopa Gołego, z kandydatem na tron czeski, Zygmuntem Korybutowiczem z dynastii Jagiellonów. Dopiero po bitwie pod Lipanami w 1434 roku, gdzie klęskę poniosło skrajne skrzydło husytyzmu, panowie z Sovinca wraz z ogromną większością morawskiej szlachty pojednali się z cesarzem i margrabią Albrechtem.
W latach 40-tych XV wieku Pavel był prawdopodobnie już jedynym panem na Sovincu. Jego syn, również o imieniu Pavel, pozostał wierny dawnym husyckim przekonaniom swych ojców i stanął po stronie niekatolickiego króla Jerzego z Podiebradów. Podczas wojen czesko-węgierskich w latach siedemdziesiątych XV wieku panowie z Sovinca przypłacili tą wierność spustoszeniem okolicznych wsi i majątków przez armię węgierską, choć sam zamek nie został wówczas zdobyty. Po śmierci Jaroslava z Sovinca, około 1480 roku majątek przeszedł w ręce jego krewnego Jana Heralta z Kunštátu, a w 1492 roku został przejęty przez Ješka Pňovskiego z Sovinca z pňovskiej gałęzi rodu. Nowy właściciel, pełniący urząd najwyższego sędziego ziemskiego, dokonał na przełomie XV i XVI wieku rozbudowy i przebudowy swej siedziby.
W 1538 roku Ješek Pňovský z Sovinca (kolejny o tym samym imieniu) z powodu nieudanych inwestycji w wydobycie złota i srebra, musiał sprzedać zamek jednemu z najbogatszych wówczas morawskich panów, Kryštofowi Černohorskiemu z Boskovic. W czasach panowania na zamku rodu z Boskovic (do 1578 roku) oraz ich następców, Ederów ze Štiavnicy (do 1607 roku) sovinecki majątek został przywrócony do świetności, a zamek rozbudowany. Gdy w 1607 roku zmarła Anna Ederowa, dobra przeszły na jej męża, Jana Kobylke z Kobylego. Należał on do znaczącej morawskiej arystokracji i kontynuował prace nad nowożytną rozbudowę zamku. Brał aktywny udział w antyhabsburskim powstaniu z lat 1618 – 1620 i jako że groziła mu konfiskata majątku, w 1623 roku sprzedał Sovinec zakonowi krzyżackiemu. Był to okres wojny trzydziestoletniej, w trakcie której w 1626 roku zamek zajęły duńskie wojska. Po ich odejściu zakon przystąpił do przekształcenia anachronicznych już obwarowań w nowożytne fortyfikacje bastionowe. Chrzest ogniowy przeszły one w 1643 roku, kiedy to pod Sovinec podeszły wojska szwedzkie pod dowództwem Lennarta Torstensona. Po trzech tygodniach bombardowania ciężkimi działami, garnizon zamku poddał się w zamian za swobodne odejście. Szwedzi okupowali odtąd zamek aż do 1650 roku.
Zniszczony w trakcie wojny trzydziestoletniej Sovinec został odbudowany przez zakon krzyżacki, lecz jego znaczenie w kolejnych latach stopniowo malało, zwłaszcza po pożarze z 1784 roku. Wykorzystywany był jako seminarium i szkoła leśna, aż do zniesienia w 1939 roku, przy czym od 1903 roku znajdowała się w nim letnia rezydencja wielkiego mistrza arcyksięcia Eugeniusza i muzeum zakonu. W trakcie drugiej wojny światowej został zajęty przez Wehrmacht i SS, które wykorzystywały go między innymi jako więzienie. W 1945 roku zabytkowa budowla spłonęła, prawdopodobnie z powodu ognia zaprószonego przez radzieckich żołnierzy. Powolne prace naprawcze rozpoczęto dopiero pod koniec XX wieku.
Architektura
Zamek wzniesiono na niewielkim skalnym występie na północno – zachodnim skraju wsi. Z trzech stron zabezpieczały go wysokie i strome skarpy, od północy i zachodu opadające do doliny strumienia Sovineckiego. Mocno nachylone zbocze natura uformowała także od południa, co pozostawiało jedyną dogodną drogę dojazdową z osady na południowym – wschodzie.
W najstarszej fazie zamek składał się z nieregularnego obwodu murów, obejmujących obszar o wymiarach 50 x 20 metrów, dostosowanych do kształtu terenu poprzez poprowadzenie pierścienia wzdłuż krawędzi skalnych skarp. Było to typowe założenie bergfriedowe, z cylindryczną wieżą usytuowaną w zachodniej części małego dziedzińca, w najwyższym punkcie terenu. Miała ona 10 metrów średnicy, 4 metry grubości ścian i nie była połączona z murami obwodowymi, choć otaczały ją one w bliskiej odległości. Grubość murów obronnych wynosiła w przyziemiu 2,3 metra, co pozwalało na utworzenie chodnika straży w koronie. Najstarszy, dwuprzestrzenny budynek mieszkalny przystawiono do wschodniej części dziedzińca, gdzie tworzył on silnie wysunięty narożnik. Dostęp do zamku prowadził wąską szyją od wschodu, następnie droga mijała mury po stronie północnej i od zachodu, pod okiem obrońców na głównej wieży osiągała dziedziniec.
Na przełomie XIV i XV wieku rdzeń zamku poza stroną zachodnią został otoczony wąskim parchamem, na teren którego wjazd zapewniała nowa czworoboczna w planie wieża bramna. Ochronę parchamu zapewniała ponadto czworoboczna, otwarta od wewnątrz baszta w północno – wschodnim narożniku. Zapewne w tym okresie uformowano także po stronie zachodniej podzamcze, które osiągnęło kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach 52×27 metrów. Oprócz drewnianej zabudowy gospodarczej jego najważniejszym elementem była studnia oraz czworoboczna wieża bramna po stronie północnej. Całość otrzymała kamienne mury obronne. Burzliwy okres wojen husyckich wpłynął na decyzję o dalszym zabezpieczeniu drogi dojazdowej do zamku. Utworzono wówczas tzw. przygródek, czyli wąski, zabezpieczony murami dziedziniec po stronie północno – wschodniej, do którego wjazd prowadził przez nową wieżę bramną, usytuowaną blisko parchamu pod budynkiem mieszkalnym.
Pod koniec XV i na początku XVI wieku postanowiono poprawić na zamku warunki mieszkaniowe. Po południowej stronie podzamcza wzniesiono wówczas późnogotycki pałac z kaplicą na pierwszym piętrze. Krótkim poprzecznym skrzydłem zachodnim pałac połączono z zamkiem górnym, przy czym w jego przyziemiu musiał zostać utworzony przejazd bramny na podzamcze. Tak uformowana zabudowa, która zapewne usunęła dużą część starszych budynków gospodarczych, spowodowała rozwinięcie dziedzińca po stronie południowej zamku górnego i dziedzińca po wschodniej stronie zamku, dostępnego wąską szyją południowo – wschodnią.
Po 1540 roku przedłużeniu uległa droga wjazdowa od strony tzw. przygródka. Mianowicie po wschodniej stronie zamku utworzono następny dziedziniec z bramą. Zapewne mniej więcej w tym samym okresie (za Kryštofa z Boskovic) powstał także mniejszy pałac o romboidalnym planie, usytuowany przy północnej bramie wjazdowej na pierwszy dziedziniec. Obydwa duże budynki zostały połączone drewnianymi obronnymi galeriami na koronie murów podzamcza. Po stronie zachodniej były one podtrzymywane przez przystawione do ścian murowane filary.
W 1585 roku na północno – wschodniej ścianie trzeciego dziedzińca Vavřinec Eder ze Štiavnicy zbudował (lub przebudował) prostokątny w planie budynek burgrabstwa. Także z jego fundacji powstała masywna wieloboczna wieża działowa zwana Remter, wystająca z muru obwodowego poniżej południowej części zamku górnego. W okresie tym zadbano o wysunięte w dalsze przedpole zamku obwarowania. Na północnym – zachodzie na skalnym występie ponad doliną wzniesiono tzw. Kocią Głowę, czyli ośmioboczną wieżę przystosowaną do użycia broni palnej (rzekomo połączoną z zamkiem podziemnym przejściem) oraz kolejną wieloboczną wieżę działową po stronie wschodniej. Ta ostatnia na początku XVII wieku (za Jana Kobylki) została połączona murami obronnymi z południowym podzamczem, tworząc obwarowania na kształt rozległego przedbramia.
Stan obecny
Zamek został podźwignięty z ruiny będącej wynikiem II wojny światowej, lecz niestety jej efekt jest dość kontrowersyjny z powodu zbyt masowego używania betonu i nie przeprowadzenia odpowiednich, kompleksowych badań. Jego obecny wygląd przedstawia nagromadzenie wielu elementów architektonicznych z całej długiej historii, pośród których szczęśliwie można odnaleźć te najstarsze (np. bergfried), czy późnośredniowieczne (np. podzamcze zachodnie). Zamek otwarty jest odpłatnie dla turystów od kwietnia do października (wtorek – niedziela) w godzinach 9:00 – 16:00 oraz od maja do września w godzinach 9:00 – 17:00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.