Slavkov u Brna – komandoria krzyżacka

Historia

   Slavkov u Brna (niemieckie Austerlitz), aż do XV wieku nazywany Novosedlice, po raz pierwszy został wymieniony w dokumencie Wacława I z 1237 roku, jako własność zakonu krzyżackiego. Otrzymał on osadę przed 1222 rokiem, najpóźniej od margrabiego morawskiego Władysława III Henryka i założył w niej swą komturię. W XIII i XIV wieku stała się ona największym i najważniejszym ośrodkiem krzyżackim na Morawach, w której między innymi zbierała się kapituła prowincjonalna.
   Rok po klęsce Krzyżaków w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku król Wacław IV wykorzystał osłabienie i zubożenie zakonu i przejął dobra slavkowskie. Dawna osada została wówczas przekształcona w miasto, zarządzane odtąd przez świeckie władze. Już jednak na początku wojen husyckich zamek został spustoszony przez wojska Haška Ostrožskiego z Valdštejna. Odbudowę przeprowadził po 1435 roku Petr z Konice, który dzierżył wówczas dawną komandorię. Od 1453 roku, kiedy córka Petra, Kateřina Slavkov, sprzedała zamek swemu mężowi Janovi z Valdštejna, kolejni właściciele zmieniali się często i w Slavkovie już nie mieszkali.
   Na początku XVI wieku zamek przeszedł w ręce rodu panów z Kounic. Jeden z jego przedstawicieli, Oldřich z Kounic, oraz jego syn o tym samym imieniu, po roku 1566 przekształcili zamek w renesansową trójskrzydłową rezydencję o wyglądzie pałacu. W takiej formie dawna komandoria przetrwała kolejne sto lat, aż pod koniec XVII stulecia mąż stanu i cesarski dyplomata, Dominik Ondřej z Kounic, przebudował ją na wielką barokową rezydencję. Śmierć Dominika Ondřeja w 1705 roku na jakiś czas przerwała prace, ale po 1731 zostały one wznowione i trwały przez następne pięćdziesiąt lat. Po bitwie pod Austerlitz w ukończonym już pałacu podpisano rozejm pomiędzy Napoleonem a Austrią. Do rodu Kouniców Slavkov należał aż do nacjonalizacji w 1945 roku.

Architektura

   Komandorię, a następnie zamek usytuowano na niewielkim wzgórzu na północny – zachód od osady. Jej centralnym, a zarazem najstarszym budynkiem był prostokątny w planie trójprzestrzenny budynek o wymiarach 27 x 15,5 metra z murami obwodowymi o niebagatelnej grubości aż 3 metrów. W jego południowo-zachodnim narożniku dostawiona została cylindryczna wieża o średnicy 7,6 metra. Z powodu jej grubych murów (2,4 metra) prawie na pewno jej główną funkcją nie była komunikacja pomiędzy piętrami budynku, choć posiadała wewnątrz klatkę schodową. W okresie gdy dom komandorii był jedyną budowlą murowaną z pewnością pełniła rolę obronną. Budynek wewnątrz zwieńczono żebrowymi sklepieniami. W XIII wieku całe założenie otaczał przekop i ziemny wał, prawdopodobnie zwieńczony jakimś rodzajem drewnianych obwarowań. Po południowej stronie usytuowano gotycki kościół.
   W XIV wieku prostokątny obszar komandorii o wymiarach 55 × 47 metrów otoczono kamiennym murem obwodowym o grubości 2 metrów, przy czym starszy dom znalazł się w jego północno-wschodnim narożu. Narożniki południowe obwarowań wzmocniły dwie czworoboczne wieże (lub budynki o wyglądzie zbliżonym do wież), jedna o wymiarach 14×10 metrów, a druga 14×13 metrów. Północno – zachodnią część komandorii zajął mniejszy, podłużny budynek, a starszą wieżę cylindryczną zapewne uznano już wówczas za zbędną i zburzono. Obwodem murów z pojedynczą czworoboczną wieżą otoczony został także kościół. Była to budowla jednonawowa na planie prostokąta z niedużym prezbiterium o kształcie wielobocznej apsydy. Całość ponownie otoczono fosą, ponad którą przerzucono od wschodu most prowadzący do bramy.
   W XIV i XV wieku mury obronne otrzymało również samo miasto. Była to kamienna konstrukcja o wysokości około 7-8 metrów zaopatrzona w szczelinowe otwory strzelcze i drewniany ganek dla obrońców, częściowo umieszczony na kamiennej odsadzce, a częściowo nadwieszany. Narożniki miasta wzmocniono wieżami. Do miasta prowadziły cztery bramy zwane Bučovská, Brněnská (Špitálská), Rousínovská (Zámecká) i Rybničná. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła fosa oraz znajdujące się w bliskości miasta jezioro.

Stan obecny

   Dawna komandoria krzyżacka z powodu renesansowej, a zwłaszcza barokowej, gruntownej przebudowy w zasadzie przestała istnieć i gołym okiem nie można dostrzec żadnych pierwotnych jej elementów. Pałac udostępniony jest do zwiedzania, mieści się w nim między innymi wystawa poświęcona bitwie pod Austerlitz.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Strona internetowa hrady.cz, Slavkov u Brna, městské opevnění.