Historia
Ziemie na których wzniesiono zamek, w XIV wieku należały do rodu z Pernštejnu i przez jego członków były kolonizowane. Jednak jakiś czas przed 1361 rokiem dobra w okolicach Jimramova nabył Archleb z Kunštátu. On lub jego syn Erhard (Heralt) zbudowali zamek około lat 70-tych i początku lat 80-tych XIV wieku, przy czym Erhart pod koniec tego okresu już pisał się ze Skály. W przekazach pisemnych zamek po raz pierwszy odnotowany został w 1384 roku.
Erhart był jedną z najważniejszych osobistości na Morawach. Przez długi czas sprawował urząd najwyższego sędziego w Brnie, jednak w niespokojnych czasach przełomu XIV i XV wieku nie wahał się zagarniać majątku na mniej uczciwe sposoby. Zmarł w bogactwie przed 1417 rokiem, co doprowadziło do licznych sporów majątkowych pomiędzy jego dziedzicami. Zamek Skály, który miał być prawowitym spadkiem córki Erharta, Žofki, ostatecznie został przejęty przez Erharta Puškę z Kunštátu i jego prohusycko nastawione zbrojne oddziały rozbójników. W czasie ich pobytu na zewnętrznym dziedzińcu zamku wybuchł pożar, który zniszczył między innymi kuchnię i stajnie.
W 1434 roku w bitwie pod Lipanami pokonane zostało przez katolików i utrakwistów skrajne skrzydło ruchu husyckiego. W efekcie na Skály przybyła bardzo liczna grupa taborytów pod wodzą hejtmana Jana z Břežan. Wzmocnił on obwarowania zamku i zgromadził w jego obrębie silny oddział 500 husytów, którzy nawet po zakończeniu wojny terroryzowali okoliczne ziemie i szlaki handlowe. Z tego powodu w 1440 roku stany morawskie wykupiły Skály, zdobyły i zburzyły. W 1462 i 1464 roku był on w dokumentach opisywany jako zniszczona ruina.
Architektura
Zamek był ciekawym założeniem, silnie zintegrowanym z naturalnym ukształtowaniem terenu. Budowniczy użyli do jego wzniesienia grupy masywnych skał wieńczących wzgórze na zachód od Jimramova. Luki i szczeliny pomiędzy nimi zostały wypełnione kamiennymi murami zamykającymi niewielkie dziedzińce, zaś w podłożu utworzono system wyciosanych w skale i wykopanych rowów. Całość znajdowała się w zakolu odległej o około 400 metrów rzeki Fryšávki, otaczającej wzgórze od północy i wschodu. Opadające ku nie zbocza były tak strome i wysokie, że nie było potrzeby specjalnego fortyfikowania powyższych odcinków. Od zachodu i południa natomiast, stoki wzniesienia opadały ku jarom łączącym się z kolejnymi wzgórzami, co wymusiło, zwłaszcza w okresie rozwoju broni palnej, utworzenie silnych obwarowań na przedpolu.
Główny wjazd na teren kompleksu zamkowego umieszczono po stronie zachodniej, chronionej przez rozbudowane obwarowania drewniano-ziemne, zachodzące również na stronę południową. Od samego początku funkcjonowania zamku znajdował się tam ciąg zdwojonej fosy i dwóch wałów. Wewnętrzny rów powstał poprzez stopniowe kucie skały w dół zbocza. Był stosunkowo płytki, ale ze względu na znaczną szerokość, z wydobytego materiału udało się zbudować wysoki wewnętrzny wał. Rów miał od 20 do 28 metrów szerokości i stromo wznosił się w kierunku pierwszego wału, z wystającymi w niektórych miejscach skałami na jego krawędzi. Ziemny wierzchołek wału był wąski i wzmocniony kamieniami. Po zewnętrznej stronie opadał stromo do drugiego rowu, który miał przekrój litery V o maksymalnej szerokości 8 metrów. W porównaniu z rowem wewnętrznym był on znacznie węższy i głębszy. Zewnętrzny wał przechodził w teren na przedpolu tylko lekkim łukiem. Nad obydwoma rowami rozłożone musiały być długie drewniane mosty, z których zewnętrzny prawdopodbnie opierał się na zachodnim skalnym filarze o wysokości 1,7-1,9 metra.
Rdzeń zamku od północnego-zachodu poprzedzony był zewnętrznym dziedzińcem o trapezowatym rzucie długości 20 metrów i szerokości od 18 do 30 metrów. Jego mur obronny wkomponowano w skalne bloki i wyposażono w czworoboczny budynek bramny o długości 6,9 metra, zwężający się od 7,6 metra do 6 metrów ku frontowi. Bramę usytuowano pod skosem w zachodnim narożniku i silnie wysunięto w stronę fosy. W jej podsklepionym wnętrzu utworzono dół o 2 metrach głębokości, do którego musiała być chowana tylna część zwodzonego mostu, opuszczana w momencie podnoszenia jego części przedniej. Oprócz głównego otworu wjazdowego o szerokości 2 metrów, w ścianie bocznej budynku bramnego znajdowała się mniejsza furta, wiodąca na skalne plateau, skąd można było zejść do fosy i dalej poza zamek. Dodatkową ochronę wjazdu, zewnętrznego dziedzińca i wewnętrznej fosy stanowiła kolista, lekko nieregularna wieżyczka, usytuowana na szczycie skały, przypominająca zminiaturyzowaną wersję bergfriedu, od czoła z ostrogą skierowaną w stronę zachodnią (ostrzem mającym uodpornić wieżę na ostrzał).
Większość zewnętrznego dziedzińca stanowiło dość strome zbocze, opadające około 3 metrami na odcinku 10 metrów. Z tego powodu zabudowa na nim była niemożliwa, za wyjątkiem północo-zachodniej dolnej części, gdzie wzniesiono stajnię wraz z niewielką sąsiednią szopą. Do budowy stajni wykorzystano mur z pierwszej fazy dziedzińca, który stał się jej ścianą wewnętrzną. Po powiększeniu podzamcza utworzono nowy mur dalej na zachodzie, stanowiący drugą ścianę wzdłużną stajni. Oprócz niej, na skalnym tarasie wykutym w północnej skale, umiejscowiono kuchnię. Wybrano dla niej lokalizację w odległości 2,5 metra od schodów prowadzących do rdzenia zamku, pod skalnym nawisem, który bezpośrednio stanowił część komina. Jako że kuchnia znajdowała się na tarasie nad dziedzińcem, to przestrzeń jej wnętrza była dość ograniczona. Miała wymiary 3,2 × 3,4 metra, przy czym większość powierzchni zajmowało palenisko wielkości 2,6 × 2,8 metra. Palenisko znajdowało się między skałami, jedynie od południa i częściowo wschodu graniczyła z nim ściana grubości 0,6 metra. Poniżej kuchni, w północnej części dziedzińca znajdowało się przejście między skalnymi blokami, prowadzące do latryny i narożnej furty otwierającej się na fosę. Zaledwie 1,1 metr od zachodniej krawędzi owego przejścia, ale 2 metry niżej, znajdowało się wejście do piwniczki o wymiarach 2,5 × 1,5 metra, utworzonej ze skalnych ścian i zamurowanych otworów między nimi. Prowadził do niej korytarz o długości 4,2 metra, zakończony wejściem szerokości 0,9 metra. Piwniczka mogła być wykorzystywana do przechowywania prowiantu.
Rdzeń zamku stanowił niewielki dziedziniec otoczony murem i skałami, przy czym ostańce na poziomie przyziemia otwierały go tylko od strony zachodniej. W tejże części czołowej mur był wyjątkowo masywny, sięgający u podstawy około 3 metrów grubości. Prawdopodobnie powodem tak znacznej szerokości była nie tyle kwestia obronności, co zamiar wzniesienia ściany aż po szczyty skał, przez co musiał on osiągnąć wysokość aż 12-14 metrów. W północnej części zachodniego muru przebito bramę wjazdową na dziedziniec. Jej prześwit był szeroki jedynie na 1,4 metra, a więc nie umożliwiał przejazdu wozów, które musiały pozostawać na zewnętrznym dziedzińcu. Co więcej ich wjazd był niemożliwy, gdyż do bramy z zewnętrznego dziedzińca po stromym zboczu wiodły schody. Od strony wewnętrznej do bramy przylegała drewniana zabudowa, pełniąca rolę kwatery straży, mieszcząca palenisko z drewnianym kominem pokrytym gliną. Główny budynek mieszkalny zamku, dostawiony do największego masywu skalnego, usytuowano po stronie południowo-wschodniej. Jego tylnym elementem była umieszczona w południowo-wschodniej ścianie furta wypadowa, osadzona w murze wypełniającym wąską szczelinę pomiędzy skalnymi blokami. Na skale w lewo od piętra budynku umieszczono czworoboczną wieżyczkę o wymiarach 3,9 × 3,8 metra, której ciasne wnętrze ogrzewane było piecem kaflowym. Dodatkowo na dziedzińcu funkcjonował zbiornik na wodę deszczową oraz dwa mniejsze budynki: jeden przy ostańcu północnym, drugi przy południowym, który umożliwiał wejście na biegnący po skale mur obronny.
Po północno-wschodniej stronie rdzenia zamku, na wysuniętej grupie skał, zbudowana została czworoboczna wieża o długości boków wynoszącej 5,5 metra. Jej usytuowanie nad doliną rzeki wskazywałoby, że raczej pełniła funkcję strażniczo-ostrzegawczą, niż wyłącznie obronną. Była znacznie wysunięta poza obwód obronny i posadowiona na wysokim ostańcu. Prowadzić do niej musiała drewniana kładka, zaczynająca się na stromej skale, obmurowanej do formy prostej galerii wysuniętej pod skosem z rdzenia zamku. Poniżej, przestrzeń u podstawy ostańców, stanowiącą zakończenie wewnętrznej fosy, mieszkańcy wykorzystywali do ulokowania warsztatu produkującego przedmioty z miedzi. W pobliżu znajdowało się także wejście do jaskini o długości 3,5 metra, trójkątnym przekroju i szerokości od niecałego 1 do 1,2 metra, przykrytej dwiema pochyłymi płytami skalnymi. Zapewne również ona była wykorzystywana do celów gospodarczych.
W południowej części założenia wzniesiono wieżę o nietypowo owalnym, czy też eliptycznym rzucie, która kontrolowała drogę z doliny rzeki Fryšávki i czuwała nad południowym podejściem do zamku. Zajmowała ona skalny wierzchołek postrzępionej wychodni, a jej spłaszczone dwie krawędzie i owalny kształt wyznaczały średnice 6,3 i 5,5 metrów. Wnętrze wieży miało jednak prostokątną w planie formę wielkości 2,5 × 3 metry i było dostępne przez wejście o szerokości 1 metra. Grubość muru wieży od strony czołowej, skierowanej na południe, dochodziła aż do 2,5-2,7 metra, natomiast boki były dużo cieńsze. Pod nią skalna szczelina prowadziła na spłaszczenie terenu zajmowane przez boczny dziedziniec, rozciągający się na południe na długości 55 metrów i mający średnią szerokość 20 metrów. Był on lekko nachylony w kierunku rdzenia zamku i zorientowany w stosunku do niego niemal pod kątem prostym. Jego ochronę zapewniał system ziemnych wałów i przekopów, zdwojonych od zachodu i południa. Na jego terenie nie umieszczono typowej zabudowy gospodarczej, raczej służył za miejsce obozowania zbrojnych oddziałów.
Pod koniec lat 30-tych XV wieku zewnętrzne fortyfikacje zamku zostały przekształcone, w związku z oparciem obrony na broni palnej, skoncentrowanej w dwóch narożnych punktach, zamiast na strzelaniu z kusz wzdłuż całej linii wałów. Podczas gdy północny narożnik wyposażono jedynie w okrągłe, wyrównane na powierzchni i chronione fosą umocnienia o średnicy około 9 metrów, prawdopodobnie składające się z koszy wypełnionych gliną, w zachodnim narożniku, na przedłużonym wale przed bramą, wyrósł obszar obronny o całkowitych wymiarach 22 × 25 metrów. Jego główną część stanowiła wewnętrzna fosa i sześcioboczny drewniano-gliniany bastion. Droga dojazdowa została wówczas przesunięta z południowego-zachodu, gdzie pierwotnie biegła niemal w linii prostej do zamku, na stronę północno-zachodnią, tak by była pod kontrolą nowych obwałowań. Ponadto dojazd do zamku został zabezpieczony szeregiem wysuniętych w przedpole, zagłębionych w ziemi drewnianych stanowisk strzeleckich, rozmieszczonych w lekkim zakolu wzdłuż uskoku terenu. Budowano je tak, aby drogę można było monitorować na jak najdłuższym odcinku i prowadzić ostrzał jeszcze nim zostało się dostrzeżonym.
Sześcioboczny bastion zajmował powierzchnię 10 × 12,5 metra, z wnętrzem wielkości 8 x 5,6 metra. Zbudowany został techniką dwóch równoległych ścian z belek, oddalonych od siebie o 0,5 metra. Belki ścian wewnętrznych spoczywały na gruncie, natomiast zewnętrzne były osadzone do 0,7 metra w dół zbocza. Wszystkie belki mocowano gwoździami oraz specjalnymi wycięciami, natomiast przestrzeń pomiędzy nimi ubito ziemią gliniano-piaskową. Miejscami belki były pokryte gliną i wyłożone kamieniami. W środku bastionu umieszczono podkowiasty piec, zapewne przeznaczony do podtrzymywania ognia dla broni palnej. Po drugiej stronie wjazdu znajdowało się stanowisko armatnie z tym samym typem pieca i uchylnym otworem strzelniczym.
Stan obecny
Ruiny zamku są obecnie mieszaniną malowniczych formacji skalnych, uzupełnionych pozostałościami murów, przekopów i ziemnych wałów. W najlepszym stanie zachowały się obwarowania rdzenia zamku wraz z tylną furtą wypadową oraz pozostałości owalnej wieży po stronie południowo-wschodniej i czworobocznej wieży północno-wschodniej. Do zamku dostać się można z Jimramova krótszą, ale bardziej męczącą drogą na Sněžné, lub dłuższą trasą czerwonym i niebieskim szlakiem turystycznym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Belcredi L., Stavební vývoj a dispozice předhradí hradu Skály. Příspěvek k poznání předhradí menších hradů, „Archæologia historica”, 40/2/2015.
Belcredi L., Vnější opevnění hradu Skály a další objekty v jeho předpolí, „Archæologia historica”, 42/2/2017.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Morava, t. I, red. Z.Fiala, Praha 1981.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.