Historia
Zamek prawdopodobnie został zbudowany w pierwszej połowie XIV wieku, a po raz pierwszy wspomniano o nim w przekazach źródłowych w 1357 roku, jako o własności Petra ze Skalky („Petri dicti Skala”). Zanim jednak zbudowano zamek, miejscową siedzibą mieszkalno-obronną był gród i osada Vlatislav, wzmiankowana w dokumencie z 1251 roku, w którym jako świadkowie wymienieni zostali bracia Drslav i Lev z Vlatislavia („Dyrzlawe de Cazizlawe et Leo frater eius”). Po raz kolejny odnotowano ich w 1276 roku i raz jeszcze Lva z Vlatislavia około 1280 roku. W niedatowanym sprawozdaniu z około 1290 roku, dotyczącym inspekcji granic, wspomniany został Radoslav z Vlastislavia („Radoslaus de Wlastislauie”). Później ród z Vlatislavia przeniósł się do Stochova, choć także Rydkéř ze Skalky w 1387 roku pisał się ze Stochova („Ridgerii de Skalk alias de Stochaw”), co wskazywałoby na pokrewieństwo obu rodzin lub wymianę przez nich majątków.
W okresie wojen husyckich zamek należał do Hanuša z Sulevic, natomiast jego brat Rydkéř młodszy prawdopodobnie mieszkał w pobliskim Vlastislaviu („Hanusii de Skalka et Rudigerii ibidem de Skalka”). Hanuš stanął militarnie po stronie króla Zygmunta Luksemburczyka, za co otrzymał zaświadczenie o odszkodowaniu za poniesione straty. Potomkowie zmarłego w 1437 roku Rydkéřa dzierżyli zamek do końca XV stulecia. Był to kolejny członek rodu o imieniu Hanuš, po nim, w latach 1465-1489, wzmiankowany był jego syn Jindřich Skalecký, a następnie zamek odziedziczyła jego córka Markéta, która w 1496 roku zapisała cały majątek swojej matce Markécie z Vchynic. Po śmierci matki zamek miał odziedziczyć Bohuslav Dlask z Vchynic, ale nie wiadomo czy do tego doszło.
W 1522 roku Skalka była własnością Jiříego Vrša z Sádlna, który miał za żonę Annę z Sulevic. W 1536 roku zapisał Skalkę swoim małoletnim dzieciom, których opiekunami zostali jego wujowie Jan i Albrecht z Sulevic. Ci przed 1540 rokiem sprzedali majątek Janowi z Vřesovic, jednak i on nie dzierżył zamku długo, gdyż po czterech latach przeszedł na ród Kaplířów z Sulevic, a przed 1578 rokiem na drodze koligacji małżeńskich stał się majątkiem Hrzánów z Harasova. W ich czasach zamek przestał służyć za rezydencję szlachecką. Ostatecznym ciosem była dla niego dewastacja spowodowana przez szwedzkie wojska w trakcie wojny trzydziestoletniej w 1639 roku. W drugiej połowie XVII wieku Hrzánowie wybudowali poniżej ruin wczesnobarokowy pałac, do wznoszenia którego wykorzystano materiał budowlany z ruin zamku.
Architektura
Zamek usytuowano na wydłużonym, niezbyt wysokim, ale skalistym grzbiecie, wyłaniającym się z niewielkiego wzgórza marglowego. Bazaltowy grzbiet dominował około 40 metrami nad zakolem rzeki Modla. Natura rozciągnęła go na około 100 metrów na osi z północnego-wschodu na południowy-zachód, gdzie stokami opadał ku leżącej w dolinie osadzie Vlatislav. Najbardziej strome zbocza wzgórze miało po stronie południowej i wschodniej, natomiast najłagodniejsze od północy. Tam też dochodziła droga dojazdowa z osady, następnie ostro zakręcająca na południe i wspinająca się po zboczu. Po zachodniej stronie zamku, a po północno-zachodniej stronie osady, znajdowały się porzucone obwałowania grodziska, zajmującego nadrzeczne wywyższenie terenu.
Zachodnią, niżej położoną część założenia, zajmowało podzamcze o z grubsza czworobocznym planie wielkości około 21 × 18 metrów. Obwód jego muru obronnego wykorzystywał bloki skalne w południowo-wschodnim i południowo-zachodnim narożniku, pomiędzy którymi kilkumetrowej głębokości obniżenie mogło być wykorzystywane na piwnicę gospodarczego budynku. W północno-zachodnim narożniku dziedziniec mieścił lekkie wybrzuszenie, najprawdopodobniej będące całkowicie naturalnego pochodzenia. Po stronie zachodniej musiała się znajdować brama wjazdowa na podzamcze, natomiast po przeciwnej stronie wschodniej wjazd na teren zamku górnego, który był oddzielony rowem, czy też szczeliną o szerokości prawie 10 metrów.
Rdzeń zamku miał z grubsza trójkątny plan o wymiarach 25 × 19 metrów. Jego najwyższy punkt zajmowała wieża o funkcji bergfriedu, znajdująca się w części czołowej, ale nie połączona bezpośrednio z obwodem muru obronnego. Zapewne górowała ona nad położoną na zachodzie bramą na podzamcze. Za wieżą, na samym wschodnim skraju skały, w najbezpieczniejszym miejscu zamku, umieszczono nieduży budynek mieszkalny, wzniesiony na planie trapezu o przybliżonych rozmiarach 11 × 8 metrów. Wiodło do niego wąskie przejście pomiędzy wieżą, a poprowadzonym po krawędzi wzniesienia murem na stronie północno-zachodniej. Być może budynek połączony był również z wieżą na poziomie piętra, za pomocą nadwieszanej kładki zwodzonej. Po stronie południowo-wschodniej mógł być wyposażony w osadzony na cokole wykusz.
Wieża zbudowana została ze skały opokowej, miejscowo uzupełnionej ciemniejszym bazaltem, połączonymi twardą zaprawą wapienną. Uzyskała zaokrąglony, nieregularny rzut o maksymalnych wymiarach 7,5 × 6,7 metra, z wnętrzem podzielonym na cztery poziomy. Wejście do niej przepruto na poziomie drugiej kondygnacji. Za portalem znajdował się korytarz o szerokości 0,8 metra i wysokości 1,6 metra, przykryty sklepieniem segmentowym i wyposażony w kieszeń na zasuwę rygla. Korytarz prowadził do pomieszczenia drugiej kondygnacji, wysokiego na 5,8 metra, ale bardzo ciasnego, o owalnej przestrzeni wielkości około 1,8 × 1,5 metra. Jego podłogę tworzył strop najniższej kondygnacji o formie ciemnego, wysokiego na 3 metry lochu. Podłoga trzeciej kondygnacji spoczywała na odsadzce muru o szerokości 0,14 metra, dzięki której pomieszczenie było nieco większe. Miało wysokość 5,2 metra. Ostatnie piętro składało się z dookolnej galerii o szerokości 1,3 metra, nad którą znajdował się hełm. Mógł on przykrywać jedynie środkową część nad pomieszczeniami lub całą wieżę, włącznie z galerią. Co nietypowe, pomiędzy blankami brakowało ścian przedpiersia, być może w związku z odpływem wody deszczowej z galerii. Komunikacja pionowa musiała funkcjonować w wieży tylko za pomocą drabin.
Skalna szczelina pomiędzy zamkiem górnym i podzamczem mogła być pokonywana za pomocą długiego mostu, ale niewykluczone, że rów nie spełniał w ogóle roli przekopu (fosy) przed bramą. W takim wypadku droga dojazdowa mogła obiegać zamek od południa i wschodu, wzdłuż zewnętrznych obwarowań o konstrukcji przynajmniej w części murowanej. Prawdopodobnie wykorzystano do ich budowy charakterystyczny taras wzdłuż południowego przedpola rdzenia zamku. Jeśli obiegały całe założenie także z pozostałych trzech stron, to obejmowały pierścieniem zarówno zamek górny, jak i podzamcze. Po północnej stronie zamku górnego łagodne zbocze w okresie późnego średniowiecza wykorzystano do wzniesienia późnogotyckiego budynku na planie liter L, z wnętrzem o trójdzielnym układzie i z korytarzem wejściowym. Wokół niego prawdopodobnie funkcjonowały dodatkowe zabudowania gospodarcze i studnia.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego w bardzo dobrym stanie przetrwał osamotniony bergfried, malowniczo usytuowany na skalnej formacji. Niestety pozostałe średniowieczne zabudowania zostały tak pieczołowicie rozebrane, iż nie ma po nich prawie żadnych widocznych gołym okiem śladów. Wejście do wieży jest raczej niemożliwe. U jej podnóża znajduje się barokowy pałac, który w głównym skrzydle na poziomie piwnic najprawdopodobniej zachował relikty budowli z okresu późnego gotyku (korytarz ze sklepieniem kolebkowym, biegnący wzdłuż frontowej ściany skrzydła, a także sąsiednie komory po stronie zachodniej).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Sýkora M., Hrad Skalka u Třebenic (okres Litoměřice), „Archæologia historica”, 48/2023.