Historia
Impulsem do budowy zamku Skála prawdopodobnie był podział majątku Děpolta z Ryžemberka z rodu Drslaviców, właściciela między innymi zamku Ryžemberk. Jego najstarszy syn Vilém otrzymał około 1310 roku ziemie na południe od Přeštic, co wymusiło potrzebę budowy dla niego nowej siedziby mieszkalno-obronnej. Co prawda forma zamku z dwoma rdzeniami skłaniała do przypuszczeń, że musiał on ufundować i dzierżyć Skálę z innym członkiem rodu, ale najpewniej podział ten wynikał tylko z naturalnego ukształtowania terenu, a jedynym posiadaczem budowli był Vilém. Już w 1318 roku pisał się on ze Skály („Wilhelmus de Scala”), co było pierwszą wzmianką źródłową o zamku. Vilém nie związał się na stałe ze Skálą, gdyż przed 1342 rokiem nabył Švihov, gdzie został protoplastą ważnej rodziny Švihovskich z Rýzmberka.
Vilém miał trzech synów: Břenka, Půte i Viléma. Wszyscy oni stali się przeciwnikami króla Wacława IV w jego sporze z bratem Zygmuntem Luksemburczykiem. Z tego powodu w 1399 roku Skála była oblegana przez armię królewską. Walki te przeszły do historii z powodu pierwszego na ziemiach czeskich odnotowanego użycia broni palnej: bombardy lub puszki. Jako iż w tym samym roku zmarł Půta, być może miało to miejsce w trakcie oblężenia Skály lub na skutek odniesionych wówczas ran. Po raz drugi armia królewska pociągnęła na zamek w 1402 roku. Wówczas dzierżył go Břeněk i ponownie obwarowania okazały się skuteczne. Po raz trzeci zamek, którego bronił burgrabia Přibík z Tukleb, otoczyły wojska najwyższego podkomorzego Hájka z Hodětína w 1413 roku. Czy Skála pomimo prawie półrocznego oblężenia została wówczas zdobyta, nie odnotowano w przekazach pisemnych. Co ciekawe także te walki przeszły do historii czeskiej wojskowości, z powodu wydanej w ich trakcie pierwszej w historii królestwa odezwy do żołnierzy.
W trakcie wojen husyckich majątek rodowy dzierżyli Jan i Vilém (kolejny tego imienia). Jan mieszkał na zamku Rabí a Vilém w Švihovie. Obaj byli katolikami i podczas rewolucji wspierali króla Zygmunta Luksemburczyka. W 1425 roku husyci zdobyli Švihov, przez co Vilém musiał przenieść się do Skály, którą posiadał do 1427 roku. Po klęsce radykalnego skrzydła husytów pod Lipanami w 1434 roku, bracia odzyskali swe dobra. Skála formalnie należała do Jana, ale osiadł w niej wówczas rycerz raubritter o nieznanym imieniu. Był on na tyle uciążliwy, iż w 1441 roku zamek został oblężony przez armię kierowaną przez hejtmana regionu pilzneńskiego, Hynka Krušinę ze Švamberka oraz hejtmana miast praskich, Hanuša z Kolovrat. Po zdobyciu zamek został spalony, a ruiny zwrócone prawowitemu właścicielowi. Po jakimś czasie Skála została odbudowana i funkcjonowała w rękach rodu założycieli jeszcze do pierwszej połowy XVI wieku. Jako już opuszczony, zamek został wspomniany w 1568 roku.
Architektura
Na kształt zamku zdecydowany wpływ miał podłużny, a jednocześnie wąski i skalisty grzbiet, skierowany szerszym czołem na południowy-zachód. Grzbiet dzielił się na wiele skalnych bloków o różnej wysokości, poprzedzielanych dodatkowo szczelinami, co również przyczyniło się do niezwykłej struktury zamku. Główny podział biegł mniej więcej pośrodku grzbietu, wydzielając dwie części: wyższą na południowym-zachodzie i niższą na północnym-wschodzie. Zbudowano na nich dwa niezależne założenia: położony wyżej zamek górny i niżej usytuowany zamek dolny. Oba były połączone tylko rozległym podzamczem o kształcie prawie regularnego prostokąta. Jego obwarowania stanowiła zabagniona fosa oraz ziemny wał z palisadą lub częstokołem na koronie.
Pierwszą linią fortyfikacji zamku górnego był półkolisty przekop w południowo-zachodniej części założenia. Droga wjazdowa musiała najpierw przejść przez przerzucony ponad nim most zwodzony, zanim dotarła do czworobocznej, otwartej od wewnątrz wieży bramnej, usytuowanej w narożu zachodnim, w ciągu zewnętrznego muru obronnego, odgradzającego półkolem całą północno-zachodnią część skały od podzamcza. Z tego wąskiego międzymurza przechodziło się na teren dziedzińca właściwego zamku górnego, otoczonego od południowego-wschodu przez czworoboczne załamanie muru na kształt wieży oraz przez czworoboczną wieżę z zaokrąglonym jednym narożnikiem po stronie południowej. Ta ostatnia pierwotnie była połączona z bramą drewnianym gankiem obronnym w koronie muru oraz z drugiej strony poprzez most z mieszkalną częścią zamku na północy. Usytuowane w najwyższej części grzbietu budynki rezydencjonalne miały nieregularną formę z konieczności dostosowania do skalnych bloków. Na północnym-wschodzie były dodatkowo zabezpieczone parchamem i wydłużonym półkolistym bastionem.
Zamek dolny oddzielony był od górnego jedynie wąskim zwężeniem grzbietu pomiędzy skałami. Dostęp do niego możliwy był od zachodu z terenu podzamcza. Jego układ był znacznie bardziej konwencjonalny. Tuż nad bramą, utworzoną przez wąską szczelinę między skałami, stała kwadratowa w planie wieża o boku długości około 6 metrów. Prawdopodobnie trzymająca w niej wartę straż obsługiwała bramę pomiędzy skałą a wschodnim murem obronnym (wyżłobiono rowek do opuszczania kraty). Tuż za wieżą znajdował się budynek mieszkalny, przystawiony do muru i sąsiadujący z północnym dziedzińcem. Jego północno-wschodni narożnik prawdopodobnie zajmowała zabudowa gospodarcza.
Stan obecny
Zamek zachował się do dnia dzisiejszego w formie zaawansowanej ruiny, obecnie mocno zaniedbanej i wymagającej prac ratunkowych. Widoczne są elementy zarówno zamku górnego, jak i dolnego, obydwa nie przystosowane do ruchu turystycznego, lecz przez to bardziej urokliwe i malownicze. Wstęp na teren zamku jest wolny. Jest on całkowicie porośnięty lasem, dlatego zwiedzanie najlepiej podjąć w okresie poza wegetacją roślin.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Gabriel F., Kursová L., Typové zařazení hradu Skála u Přeštic, „Archæologia historica”, 44/2/2019.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.