Sázava – klasztor benedyktyński

Historia

   Klasztor w Sázavie powstał jako trzeci najstarszy konwent benedyktyński na terenie Czech. Jego początki wiążą się z pustelnią, założoną w pierwszej połowie XI wieku przez św. Prokopa. Pochodził on ze stanu szlacheckiego, lecz opuścił świeckie życie i poświęcił się życiu mnicha, a na miejsce odosobnienia wybrał jaskinię nad rzeką Sázavą. Z czasem zebrała się wokół niego społeczność mnichów, która dzięki pomocy księcia Oldrzycha lub jego syna Brzetysława przekształciła się w konwent benedyktyński. Prokop zmarł w 1053 roku w aurze świętości i został pochowany w pierwszej, jeszcze drewnianej wówczas świątyni.
   Mnisi z Sázavy kontynuowali zapoczątkowaną przez Cyryla i Metodego liturgię słowiańską, przez co w czasach kolejnego czeskiego władcy, Spitygniewa II zostali z Sázavy wyrzuceni i zmuszeni udać się na Węgry. Władzę w klasztorze przejął wówczas niemiecki opat, lecz już w czasach księcia i pierwszego czeskiego króla Wratysława pierwotna społeczność została wezwana do powrotu do Sázavy. Jako iż wygnani mnisi, na czele z drugim opatem Vitem, z Węgier udali się na Ruś Kijowską, po ich powrocie zaowocowało to kontaktami z prawosławnym klasztorem w Ławrze Peczerskiej. W 1061 roku w Sázavie przywrócono liturgię słowiańską, choć bez aprobaty papieskiej. Po śmierci opata Vita klasztorem zarządzał Emmeram, a po nim jeden z najznamienitszych opatów sazawskich – Božetěch. W 1070 roku konsekrowano pierwszą murowaną świątynię klasztorną – kościół św. Krzyża, który był przeznaczony dla braci świeckich pracujących dla klasztoru. W czasach Božetěcha rozpoczęto natomiast budowę nowego romańskiego kościoła, którego prezbiterium konsekrowano w 1095 roku. Božetěch oprócz pełnienia funkcji opata był również znakomitym artystą, malarzem i rzeźbiarzem. Dokonał on królewskiej koronacji Wratysława, lecz ostatecznie w czasach Brzetysława II w 1096 roku pozbawiono go urzędu i wydalono z Sázavy, a nowym opatem został proboszcz z Břevnova, Dethard. Zakończyło to już na zawsze odprawianie liturgii słowiańskiej w Sázavie, zastąpionej obrządkiem łacińskim.
   Opat Dethard dokończył budowę romańskiego kościoła, wiadomo także, iż w jego czasach istniał przy klasztorze szpital św. Jana Chrzciciela. Jego następcą od roku 1134 był Sylwester, z którego inicjatywy zbudowano w Sázavie kaplicę Matki Boskiej. W czasach jego i jego następcy, Reginarda z Metzu (był opatem od 1162 roku), powiększono także i przebudowano na bazylikę korpus głównej świątyni klasztornej oraz ukończono zasadniczy zrąb romańskich zabudowań klasztornych z dormitorium, refektarzem, kuchnią i wirydarzem. W 1204 roku przy obecności króla Przemysła Ottokara i kardynała Quido oficjalnie kanonizowano w Sázavie św. Prokopa.
   W drugiej połowie XIII wieku, w okresie panowania Przemysła Ottokara II rozpoczęto stopniową przebudowę klasztornego, romańskiego kościoła na monumentalną gotycką budowlę. Prace te kontynuowano w XIV wieku w czasie panowania Karola IV i opata Matyáša, lecz posuwały się ona tak wolno, iż do czasu wybuchu wojen husyckich nie zostały ukończone. W 1421 roku Sázava została najechana przez zbuntowanych prażan, którzy wygnali mnichów. Zabudowania klasztorne przeszły wówczas na własność szlacheckich rodów (panów z Kunštátu, Chlavatów, z Chlumu, Švihovskich, Valdštejnów) i zaczęły podupadać.
   Benedyktyni odzyskali swą własność w drugiej połowie XVII wieku po upadku antyhabsburskiego powstania i ponownej rekatolicyzacji Czech. Rozpoczęto wówczas przeprowadzaną w barokowej stylistyce renowację, której efekty częściowo zniszczył wielki pożar z 1746 roku. Odbudowa po zniszczeniach przyczyniła się do jeszcze większego zatarcia pierwotnego wyglądu klasztoru. W 1785 roku konwent benedyktyński został decyzją cesarza Józefa rozwiązany. Kościół stał się świątynią parafialną, a zabudowania klasztorne przekształcono w rezydencję mieszkalną. W 1869 roku ówczesny właściciel Johann Friedrich Neuberg przeprowadził ich klasycystyczną przebudowę. W okresie międzywojennym mnisi z praskiego klasztoru Emaus próbowali reaktywować życie klasztorne na bazie liturgii słowiańskiej, jednak zamierzeniom tym przeszkodziła II wojna światowa, po której dawny klasztor został znacjonalizowany.

Architektura

   Najstarszy murowany kościół na terenie klasztoru był niewielką budowlą na planie kwadratu, otwartą ze wszystkich stron na półkoliste apsydy, usytuowaną po północnej stronie zabudowań klasztornych, w pobliżu domu braci świeckich. Forma ta z pewnością została zastosowana pod wpływem rozwiązań bizantyjskich i ruskich, na skutek wygnania mnichów do Rusi Kijowskiej. Dla budowli o centralnym sanktuarium pierwowzorem była Świątynia Grobu Świętego (Anastasis) w Jerozolimie.
   Kościół klasztorny wzniesiony w czasach opata Božetěcha był budowlą romańską, orientowaną względem stron świata. W jego wschodniej części założono kryptę, gdzie złożono szczątki założyciela klasztoru św. Prokopa. Środkowej części chóru towarzyszyły z boku kaplice, nad którymi znajdowały się wieże. Pod koniec XI lub na początku XII wieku dobudowana została nawa z płaskim, drewnianym stropem i emporą zachodnią wewnątrz. W czasach opata Sylwestyra, czyli między 1134 a 1161 rokiem została ona powiększona o boczne nawy i uzyskała formę bazyliki. Ponadto wyłożono nową posadzę, utworzoną z płyt przywiezionych z “Góry Petřín”. W drugiej połowie XIII wieku przebudowano wschodnią, najstarszą część kościoła, gdzie powstała nowa gotycka krypta, ze sklepieniem opartym na środkowym filarze. Ponieważ teren w tamtym miejscu opadał w dół do rzeki, krypta była także podstawą dla posadzki prezbiterium, które mogło dzięki temu mieć tą samą wysokość co korpus nawowy. W XIV wieku kontynuowano gotycką przebudowę kościoła. Prezbiterium uzyskało wówczas wysoką, strzelistą formę z dużymi ostrołukowymi oknami, pomiędzy którymi ściany wzmacniały przypory. Rozpoczęto także przebudowę korpusu nawowego, jednak udało się wznieść jedynie południową ścianę (będącą jednocześnie murem klauzury) oraz filary między nawą główną i południową. Na zachodnim końcu korpusu zbudowano czworoboczną wieżę, która miała być częścią dwuwieżowej zachodniej fasady. Korpus miał pierwotnie być gotycką trójnawową bazyliką, jednak w trakcie prac zmieniono plany i podźwignięto południowy mur w którym przebito duże ostrołukowe okna. Prawdopodobnie według nowej koncepcji korpus nawowy miał mieć formę halową. Wysokiej jakości kamieniarki, użycie dużych, doskonale obrabianych elementów kamiennych, a przede wszystkim bogatsze profilowanie wskazują na uczestniczenie w tych pracach Mateusza z Arras, jednego z budowniczych katedry św. Wita w Pradze.

   Zabudowania klasztorne wzniesiono po południowej stronie kościoła w formie trzech skrzydeł, które połączone krużgankami, zamknęły wewnętrzny wirydarz. Początkowa romańska stylistyka zabudowań klasztornych przekształcana była od drugiej połowy XIII wieku w gotycki wystrój architektoniczny. Skrzydło wschodnie było najważniejsze i równocześnie najbardziej wyróżniało się z zabudowy. Górowało nad nadrzecznymi stokami w związku z czym musiało być wzmocnione masywnymi przyporami. W jego północnej części znajdował się kapitularz, zwieńczony sklepieniem krzyżowo – żebrowym opartym na bogato zdobionym filarze. Opadają na niego sklepienne żebra i służki, pomiędzy którymi umieszczono rzeźbione płaskorzeźby potworów i tarcze herbowe, a cokół upiększają motywy ślepych maswerków. Wnętrze kapitularza ozdobiono ponadto wyjątkowo wysokiej jakości malowidłami ściennymi. Ukończono go około 1340 lub 1380 roku. W podpiwniczonym skrzydle południowym w przyziemiu mieścił się między innymi refektarz, a na piętrze w zachodniej części pomieszczenie z dwoma polami sklepienia krzyżowego, być może kaplica.
   Po zachodniej stronie trójskrzydłowych zabudowań klauzury znajdowały się dodatkowe budynki gospodarcze i pomocnicze. Zostały one włączone w ciąg muru obronnego biegnącego w kierunku północnym i wydzielającego tam dziedziniec z dawnym domem braci świeckich oraz kościołem św. Krzyża. W skład obwarowań prawdopodobnie wschodziły dwie czworoboczne wieże w tym jedna bramna po stronie zachodniej. Druga brama, wychodząca na teren przyklasztornego folwarku, znajdowała się w narożniku południowo – zachodnim. Obwarowania poprzedzone były suchą fosą, ponad którą przerzucono drewniane mosty prowadzące do bram. Od strony wschodniej klasztor zabezpieczała rzeka oraz przylegające do niej moczary i rozlewiska.

Stan obecny

   Do czasów obecnych klasztor sazawski jedynie częściowo zachował swój pierwotny wygląd. Co ciekawe w praktycznie niezmienionym stanie przetrwała nieukończona część korpusu nawowego z wieżą zachodnią, nad  którymi prace porzucono na początku XV wieku. Prezbiterium pomimo przekształcenia w okresie baroku z grubsza zachowało formę gotycką, natomiast największe straty odniosły zabudowania klasztorne, praktycznie całkowicie przebudowane w okresie nowożytnym. Do ich oryginalnego wyglądu najbardziej zbliżona jest nadrzeczna elewacja z masywnymi przyporami i paroma ostrołukowymi oknami. Także w skrzydle wschodnim częściowo zachowała się oryginalna, gotycka sala kapitulna z pięknymi polichromiami, sklepieniem i filarem. W północnej części klasztoru znajdują się odsłonięte fundamenty XI-wiecznego kościoła św. Krzyża.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa klaster-sazava.cz, History.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Sázava – Klášter benediktinů.