Sádek – zamek

Historia

   Najstarsza informacja o zamku pochodzi z 1286 roku, gdy był własnością Štěpána Uhera (Ungara) z Sádeku, przez którego nazywany był początkowo Ungersberkiem. Jako, iż Štěpán pisał się bez przydomku jeszcze w 1270 roku, zamek musiał zostać zbudowany między 1270 a 1286 rokiem. W 1312 roku Sádek został zdobyty w trakcie wyprawy zbrojnej Jana Luksemburczyka przeciw swoim przeciwnikom politycznym i rozbójnikom. Pośród nich musiał znajdować się Jimram z Ungersberka, choć został później ułaskawiony i mianowany burgrabią na zamku Bzenci. Zniszczony Sádek pozostawał przez długi czas niezamieszkany. Kolejni XIV-wieczni właściciele miejscowych dóbr zmieniali się parokrotnie, lecz prawdopodobnie dopiero po przejęciu w 1399 roku przez Hynka z Valdštejna zaczęto przeprowadzać poważniejsze naprawy i rozbudowę. W 1430 roku zamek został zdobyty przez zwolennika husytów, Hynka z Valče, jednak prawowici właściciele najwyraźniej szybko odzyskali Sádek, gdyż w pierwszej połowie lat 40-tych XV wieku siedział na nim Zdeňek, członek rodu z Valdštejna. W 1490 roku Sádek kupił możny Vilémem z Pernštejna, właściciel wielu morawskich zamków, wsi i miast. Nowym nabytkiem obdarzył on swą córkę Bohunkę z Pernštejna. Mieszkała ona na zamku aż do swej śmierci w 1549 roku, przeprowadzając w międzyczasie liczne naprawy i rozbudowy (parcham, obmurowanie fosy, skrzydło północne). Na początku wojny trzydziestoletniej uczestnikiem antyhabsburskiego powstania został ówczesny właściciel Sádka Zdeněk Brtnický z Valdštejna. Po klęsce pod Białą Górą stracił on cały majątek i musiał uciekać z kraju. Przejęty zamek cesarz Ferdynand II przekazał w 1622 roku swojemu zwolennikowi Tomaszowi Cerboni, za którego Sádek był dwukrotnie oblegany przez Szwedów. Pierwszy atak z 1643 roku co prawda się nie powiódł, lecz już w 1645 roku Szwedzi zamek zajęli i obsadzili na pół roku własnym garnizonem. Szkody jakie uczynili nie były zbyt duże, lecz w 1694 roku zamek spłonął po uderzeniu piorunem. Udbudowę i jednocześnie barokową przebudowę przeprowadził ówczesny właściciel Gotfried  z Walldorfu. Zamek utracił wówczas funkcję obronną stając się nowożytną rezydencją. Między innymi obniżono wówczas wieżę z ostrogą i przysłonięto ją nowym skrzydłem mieszkalnym. Ostatnimi prywatnymi właścicielami była od końca XVIII stulecia rodzina z Ledské.

Architektura

   Sádek usytuowano na samotnym wzgórzu, przewyższającym pobliską wieś Kojetice o około 90 metrów. Z powodu dopasowania zamku do kształtu terenu, w swej najstarszej fazie uzyskał on w planie kształt nieregularnego wieloboku zbliżonego nieco do prostokąta. Główny obwód murów o grubości 2 metrów otoczono obmurowanym przekopem oraz w pierwszej połowie XVI wieku niższym zewnętrznym murem, który wytyczył szeroki na 3-4 metry parcham. Jego załamania wzmocniły trzy niewielkie, zaokrąglone baszty. Zewnętrzną strefę obrony tworzył przed fosą ziemny wał, zapewne zaopatrzony na koronie w jakąś formę drewnianych obwarowań i wybiegające z niego co najmniej dwie baszty czy też basteje. Po stronie wschodniej ulokowano podzamcze, chronione przekopem i dostępne przez drewniany most. W kurtynach jego muru obronnego (wzniesionego na początku XV wieku) umieszczono od wschodu i południowego – wschodu dwie (wysunięte przed obwód) czworoboczne baszty. Kolejna baszta lub wieża po stronie północnej prawdopodobnie sąsiadowała z najstarszą zabudową podzamcza. Wjazd do zamku górnego umieszczono po drewnianym moście od strony wschodniej. Od XVI wieku brama poprzedzona była przedbramiem.
   Rdzeń zamku (zamek górny) jak wspomniano miał formę nieregularnego, podłużnego wieloboku o wymiarach 60 x 37 metrów. Jego prosta czołowa kurtyna (wschodnia) zabezpieczona była cylindryczną wieżą z ostrzem (ostrogą) o średnicy 8 metrów i grubości ścian 2,5 metra, czuwającą nad wjazdem od strony podzamcza. Od początku XV wieku komunikację pomiędzy jej piętrami zapewniały murowane, kręcone schody. Po przeciwnej (zachodniej) stronie dziedzińca po wewnętrznej stronie muru obwodowego wzniesiono czworoboczną wieżę o wymiarach 9,2 x 9,3 metra. Dzięki dużym wymiarom wewnętrznym od początku miała ona także funkcję mieszkalną. Najstarszy budynek mieszkalny znajdował się po północnej stronie dziedzińca, przystawiony do wewnętrznej ściany muru obwodowego. Był on dwukrotnie powiększany. Wpierw na początku XV wieku po stronie zachodniej dostawiono węższą dobudówkę, a następnie w trakcie rozbudowy późnogotyckiej powiększono budynek tak, iż zajął całą północną część dziedzińca, od wieży czworobocznej na zachodzie do wieży cylindrycznej na wschodzie. Wyciosane w skale piwnice pod wschodnią częścią były najgłębiej położone. Istniało także połączenie z lochami zagłębionymi pod poziom dziedzińca, na środku którego znajdowała się studnia.

Stan obecny

   Zamek obecnie z zewnątrz prezentuje bryłę nieciekawego, niskiego pałacu o stylistyce barokowej. Większość zachowanych pierwotnych murów, w tym obniżona wieża z ostrogą, ukryta jest pod nowożytnymi elewacjami i zasłaniającymi je skrzydłami z XVII-XVIII wieku. Z ciekawszych elementów pierwotnych z zewnątrz dojrzeć można jedynie dwa otwory skrzydła północnego i wykusz latrynowy, a wewnątrz piwnice zamkowe. Dziś w pałacu mieści się szkoła podstawowa.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Morava t.I, Praha 1989.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.