Historia
Zamek Rýzmberk (niem. Riesenberg) został zbudowany w drugiej połowie XIII wieku, pojawiając się po raz pierwszy w dokumentach pisemnych w 1279 roku jako własność Děpolta („Dipoldi de Risnberc”), najwyższego sędziego, a następnie komornika Królestwa Czeskiego, założyciela rodu Švihovskich z Ryžemberka. Miał on kluczowe znaczenie dla ochrony granic kraju od strony Bawarii. Z wysokiego wzgórza kontrolował jeden z najważniejszych szlaków handlowych wiodący z Ratyzbony przez dolinę rzek Regen i Chamb przez graniczne Všeruby do Czech. Prawdopodobnie zastąpił starszy zamek przy osadzie Příkopy u Kdyně, znany również jako Starý Rýzmberk.
Pięciu synów Děpolta powszechnie używało predykatu odnoszącego się do Rýzmberka. Oni lub ich potomkowie w pierwszej połowie XIV wieku dokonali przebudowy zamku. Następnie w pierwszej połowie XV stulecia Rýzmberk został ponownie powiększony przez panów z Janovic, którzy byli jego właścicielami od 1403 roku. W 1448 na zamku doszło do katastrofalnego pożaru, na skutek którego zamek musiał być poddany gruntownemu remontowi.
W 1508 roku Rýzmberk kupił Břetislav Švihovski z Rýzmberka, potomek pierwszych właścicieli. Z powodu sporych długów nie cieszył się on jednak zamkiem zbyt długo i już od 1535 roku właścicielami ponownie byli Janovscy, a następnie od 1543 roku Gutštejnowie. Ci ostatni w pierwszej połowie XVII wieku zaangażowali się w antyhabsburskie powstanie. Na skutek tego w 1620 roku pod Rýzmberk podeszła cesarska armia. Garnizon zamkowy z powodu przytłaczającej przewagi wroga poddał warownię, zaś majątek Gutštejnów został skonfiskowany, lecz nie miało to większego znaczenia, jako że w 1641 roku zamek zdobyli Szwedzi. Całkowite zniszczenie przyniosła jednak dopiero powojenna decyzja cesarza Ferdynanda III z 1655 roku, by rozebrać Rýzmberk z obawy przed wykorzystaniem przez wrogie wojska.
Architektura
Zamek został usytuowany na szczycie wysokiego wzniesienia o stromo opadających zboczach, lecz pomimo tego i tak został otoczony suchą fosą i ziemnym wałem. Tylko na wschodzie, gdzie wzgórze opadało wydłużonym grzbietem, stok był łagodniejszy. Najstarszy rdzeń zamku miał kształt nieregularnego pięcioboku, zwróconego prostym odcinkiem muru w kierunku wschodnim. Nieregularne było także podzamcze, ulokowane na niżej położonym terenie od południowego-zachodu. W newralgicznym południowo-wschodnim narożniku rdzenia zamku zbudowano cylindryczną wieżę, a za nią główny budynek mieszkalny o osi północ-południe. Budynek niecodziennie usytuowany był więc od czoła zamku, a nie w teoretycznie najbezpieczniejszym miejscu na zachodzie, co mogło wynikać z chęci posadowienia go w najwyższym punkcie terenu. Wieża miała średnicę około 6 metrów i ściany o niezbyt dużej grubości 1,3 metra. Z tego powodu nie mogła pełnić funkcji bergfriedu, tym bardziej, że jej wnętrze otwierało się do piwnic sąsiedniego budynku. Kontrolowała natomiast położoną poniżej bramę wjazdową na podzamcze.
Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku otoczono murem obronnym położone po stronie południowo-zachodniej podzamcze. W jego narożniku usytuowano kolejną cylindryczną wieżę, a do wewnętrznej elewacji południowego odcinka muru przystawiono ciąg gospodarczych i pomocniczych budynków. Wjazd nadal znajdował się po stronie wschodniej, tuż pod murem górnej części zamku, w wieży bramnej o nie wybrukowanym przejeździe. Po zewnętrznej stronie otwierała się ona na parcham, dlatego też poza głównym, ostrołukowym portalem wjazdowym posiadała boczne furty, prowadzące na teren międzymurza. W jednej ze ścian jej przejazdu bramnego znajdowało się ponadto siedzisko (sedilia). Być może także w XIV wieku, a najdalej w XV stuleciu, zbudowany został drugi budynek mieszkalny w zachodniej części dziedzińca zamku górnego.
W pierwszej połowie XV wieku zamek górny i podzamcze otoczono niższym zewnętrznym murem, tworzącym wąski parcham. Wzmocniono go półkolistą drobną basztą wschodnią oraz większą wieżą lub basztą podkowiastą w narożniku północno-wschodnim. Następnie po stronie południowej i południowo-wschodniej rozszerzono obwarowania zamku na obszar kolejnego podzamcza. Powstał w ten sposób pas drugiego międzymurza na południu, wypełniony rowem starszej fosy. Późnogotycki mur zewnętrzny wyposażono na południu w cztery czworoboczne, otwarte od strony wewnętrznej baszty. Ponadto dziedziniec drugiego podzamcza po stronie południowo-wschodniej wzmocniono prostokątną w planie wieżą, umieszczoną w narożniku tuż przy bramie wjazdowej. Sama brama być może została umieszczona w mniejszym budynku bramnym.
Ostatnia faza rozbudowy zamku z początku XVI stulecia doprowadziła do powiększenia lub przekształcenia pomieszczeń mieszkalno-gospodarczych na zamku górnym i podzamczu. Główne prace skupiły się jednak na zapewnieniu obrony od strony północnej, celem przystosowania obwarowań do rozwijającej się broni palnej. Zamek górny wzmocniły wówczas obwałowania z masywną basteją o półkolistym rzucie, utworzoną po stronie północno-wschodniej. Być może w tym czasie dobudowana została też wąska i długa basteja z półokrągłym czołem, wcinająca się w rów fosy po zachodniej stronie starszego podzamcza.
Stan obecny
Zamek to obecnie słabo zachowana ruina, dodatkowo zabudowana wzniesioną w XIX wieku ceglaną wieżą widokową, drewnianą altaną z restauracją i amfiteatrem z pierwszej połowy XX stulecia. Przetrwały jedynie dolne partie murów zamku górnego i podzamcza, wraz z podstawami baszt i wieży południowo-wschodniej. Spośród detali architektonicznych wart odnotowania jest portal bramny. Wstęp na sam teren dawnego zamku jest wolny. We współczesnej wieży mieści się mała ekspozycja, ukazująca historię zamku wraz z jego przemianami architektonicznymi. Przemiany te są jednak dość dyskusyjne, jako że na zamku nie przeprowadzono dotąd kompleksowych badań archeologicznych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.