Rychmburk – zamek

Historia

   Zamek został ufundowany w pierwszej połowie XIV wieku przez Tasa z Mrdic i pojawił się po raz pierwszy w źródłach pisanych jako „Castrum Tasonis” w 1325 roku. Tas wzniósł go na zakupionych od króla ziemiach, pierwotnie nazywając Reichenburgiem – Bogatym Zamkiem. Już w 1349 roku jego właścicielem był Beneš z Vartemberka, a przed 1361 rokiem należał do panów z Pardubic. Pierwszym właścicielem z tego rodu był Vilém z Pardubic, brat arcybiskupa praskiego Arnošta z Pardubic. Po jego śmierci w 1387 roku zamek przejął jego młodszy syn, poeta Smil Flaška z Pardubic i Rychmburka. Pod jego rządami majątek dóbr rychmburskich obejmował blisko 60 wsi, był więc w dobie przedhusyckiej jedną z największych świeckich posiadłości w Czechach. Po śmierci Smila w 1403 roku jego majątek przejął syn, Arnošt Flaška z Pardubic. Chociaż w 1415 roku przyłożył on swoją pieczęć do protestu szlachty czeskiej wysłanego do Konstancji w związku ze spaleniem Jana Husa, to jednak później później stał się zwolennikiem Zygmunta Luksemburczyka. W 1421 roku brał udział w ludobójstwach buntowników w Přelouču i Chotěbořze, dlatego jeszcze wiosną tego samego roku Jan Žižka obległ Rychmburk. Udało się wówczas obrońcom uniknąć zdobycia, lecz już w 1425 roku wschodnioczeskie Sierotki zdobyły zamek i obsadziły husyckim hejtmanem Jiřím Kroměšinem z Březovic.
   Po zakończeniu wojen husyckich i wymarciu w 1439 roku rodu z Pardubic, zamek przypadł królowi, który w 1456 roku podarował go Janowi Pardusowi z Vrátkova, byłemu taboryckiemu hejtmanowi. Na początku XVI wieku Rychmburk na mocy testamentu stał się własnością Jindřicha Šťastnégo z Valdštejna. Przeprowadził on znaczną, późnogotycką rozbudowę, powiększającą przestrzeń mieszkalną na zamku górnym i wzmacniającą obwarowania podzamcza. Od 1558 roku, po śmierci Viléma Šťastnego z Valdštejna, Rychmburk należał do rodu Berków z Dubé. Zarówno oni jak i ich XVIII-wieczni następcy – rodzina Kinskich, przeprowadzali kolejne nowożytne przebudowy. Ostatnia poważniejsza miała miejsce w latach 1793-1798 i doprowadziła do nadania zamkowi cech barokowej rezydencji. Ostatnimi prywatnymi właścicielami od pierwszej połowy XIX stulecia była rodzina Thurn-Taxis. W 1945 roku zamek został znacjonalizowany i przekształcony w dom starców.

Architektura

   Pierwotny zamek usytuowano na skalistym cyplu wciśniętym w zakole potoku i dostępnym jedynie od strony południowo – zachodniej. Obwód murów obronnych otrzymał formę zbliżoną do prostokąta o wymiarach 34 x 47 metrów ze ściętym z powodu ukształtowania terenu narożnikiem północnym. Mur był gruby na 2,2 metra i pierwotnie dochodził do 12 metrów wysokości. Jego charakterystyczną cechą był precyzyjnie wyróżniony cokół i zaokrąglone narożniki. Wjazd umieszczono blisko narożnika południowego. Była to zwykła brama przepruta w murze obwodowym, poprzedzona szerokim przekopem i mostem zwodzonym. Około 2 metry za czołową kurtyną znajdowała się cylindryczna wieża główna o wysokości 30 metrów, średnicy 10 metrów i o grubości murów w przyziemiu 3,4 metra. Pierwotnie na jej najwyższą, zwieńczoną krenelażem kondygnację prowadziły schody w grubości muru. Za wieżą, na drugim końcu dziedzińca, znajdował się pałac zamkowy o planie trapezu. Oryginalnie miał on w przyziemiu gotycką salę z czterema polami sklepienia krzyżowego, opartymi na środkowym, ośmiobocznym filarze i pięciobocznych przyściennych konsolach. Na parterze przebito także furtę, prawdopodobnie prowadzącą do źródła wody, gdyż zamek nie miał studni na dziedzińcu, a studnia wykopana w przekopie czołowym mogłaby łatwo zostać przejęta przez potencjalnego napastnika. Furta zamykana była system lin i przekładni opuszczających i podnoszących bronę.
  
Po stronie południowo – zachodniej rozciągało się obszerne podzamcze, otoczone na początku XVI wieku murem obronnym z trzema podkowiastymi wieżami i jedną półokrągłą, otwartą od wewnątrz w narożniku północnym. Przebudowa późnogotycka powiększyła również zabudowę mieszkalną na zamku górnym. Po stronie wschodniej wzniesiono kwadratowy w planie budynek dostawiony do starego pałacu, a północno – zachodnią część dziedzińca, przy murze obronnym wypełniło nowe dwupiętrowe skrzydło, zaopatrzone od strony majdanu w oparty na trzech filarach krużganek.
   Rychmburk jest przykładem zamku typu bergfriedowego, lecz równocześnie ukazuje rosnącą rolę muru obronnego w fortyfikacjach zamkowych, kosztem znaczenia wieży głównej.

Stan obecny

   Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w formie otrzymanej na skutek nowożytnych przekształceń, choć o czytelnym pierwotnym układzie i z zachowaną w całości wieżą główną. Pałac zachował oryginalne mury jedynie do wysokości podłogi pierwszego piętra. Wyższe kondygnacje zostały na nowo wzniesione po 1520 roku i przebudowane w okresie nowożytnym. Jeszcze do niedawna znajdował się w nich zakład dla osób psychicznie chorych, być może jednak zostanie on wkrótce przeniesiony, a zamek udostępniony dla zwiedzających.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.