Historia
Zamek został ufundowany w pierwszej połowie XIV wieku przez Tasa z Mrdic i pojawił się po raz pierwszy w źródłach pisanych jako „Castrum Tasonis” w 1325 roku. Tas wzniósł go na zakupionych od króla ziemiach, pierwotnie nazywając Reichenburgiem – Bogatym Zamkiem. Już w 1349 roku jego właścicielem był Beneš z Vartemberka, a przed 1361 rokiem należał do panów z Pardubic. Pierwszym właścicielem z tego rodu był Vilém z Pardubic, brat arcybiskupa praskiego Arnošta z Pardubic. Po jego śmierci w 1387 roku zamek przejął jego młodszy syn, poeta Smil Flaška z Pardubic i Rychmburka. Pod jego rządami majątek dóbr rychmburskich obejmował blisko 60 wsi, był więc w dobie przedhusyckiej jedną z największych świeckich posiadłości w Czechach.
Gdy w 1403 roku zmarł Smil Flaška jego majątek przejął syn, Arnošt Flaška z Pardubic. Chociaż w 1415 roku przyłożył on swoją pieczęć do protestu szlachty czeskiej wysłanego do Konstancji w związku ze spaleniem Jana Husa, to jednak później później stał się zwolennikiem Zygmunta Luksemburczyka. W 1421 roku brał udział w ludobójstwach buntowników w Přelouču i Chotěbořze, dlatego jeszcze wiosną tego samego roku Jan Žižka obległ Rychmburk. Udało się wówczas obrońcom uniknąć zdobycia, lecz już w 1425 roku wschodnioczeskie Sierotki zdobyły zamek i obsadziły husyckim hejtmanem Jiřím Kroměšinem z Březovic.
Po zakończeniu wojen husyckich i wymarciu w 1439 roku rodu z Pardubic, zamek przypadł królowi, który w 1456 roku podarował go Janowi Pardusowi z Vrátkova, byłemu taboryckiemu hejtmanowi. Na początku XVI wieku Rychmburk na mocy testamentu stał się własnością Jindřicha Šťastnégo z Valdštejna. Przeprowadził on znaczną, późnogotycką rozbudowę, powiększającą przestrzeń mieszkalną na zamku górnym i wzmacniającą obwarowania podzamcza. Od 1558 roku, po śmierci Viléma Šťastnego z Valdštejna, Rychmburk należał do rodu Berków z Dubé. Zarówno oni jak i ich XVIII-wieczni następcy – rodzina Kinskich, przeprowadzali kolejne nowożytne przebudowy. Ostatnia poważniejsza miała miejsce w latach 1793-1798 i doprowadziła do nadania zamkowi cech barokowej rezydencji. Ostatnimi prywatnymi właścicielami od pierwszej połowy XIX stulecia była rodzina Thurn-Taxis. W 1945 roku zamek został znacjonalizowany i przekształcony w dom starców.
Architektura
Zamek Rychmburk usytuowano na skalistym cyplu, wciśniętym w zakole rzeki Krounki i jej dopływu, potoku Lešňanskiego, które łączyły się po północnej stronie zamku. Rzeka podążała wąską doliną u wschodniej podstawy wzgórza, charakteryzującego się na tym odcinku wysokimi i stromymi skalnymi skarpami. Potok zabezpieczał zachodnią i częściowo północną część zamku. Choć opadające ku niemu zbocza były mniej skaliste, to jednak ich wysokość i nachylenie również zapewniały doskonałe warunki obronne. Jedyna dogodna droga dostępu na zamkowy cypel wiodła od od strony południowo – zachodniej, gdzie na poszerzającym się i opadającym terenie uformowało się podzamcze o rozmiarze około 48 x 85 metrów, pod koniec średniowiecza powiększone i przekształcone w obwarowaną podzamkową osadę Předhradí.
Rychmburk był przykładem zamku typu bergfriedowego, lecz równocześnie ukazywał rosnącą rolę muru obronnego w fortyfikacjach zamkowych, kosztem znaczenia wieży głównej. Obwód murów obronnych otrzymał formę zbliżoną do prostokąta o wymiarach 34 x 47 metrów, z lekko ściętym z powodu ukształtowania terenu narożnikiem północnym. Mur był wyjątkowo masywny, gruby na 2,2 metra i pierwotnie dochodził do 12 metrów wysokości. Jego charakterystyczną cechą był precyzyjnie wyróżniony cokół i zaokrąglone narożniki. W koronie zapewne był zwieńczony chodnikiem straży, który ze względu na dużą grubość nie musiał być poszerzany drewnianym gankiem.
Wjazd do rdzenia zamku umieszczono blisko narożnika południowego. Była to zwykła brama przepruta w murze obwodowym, poprzedzona szerokim na 24 metry przekopem i mostem zwodzonym. Około 2 metry za czołową kurtyną znajdowała się cylindryczna wieża główna o wysokości 30 metrów, średnicy 10 metrów i o grubości murów w przyziemiu 3,4 metra. Pierwotnie na jej najwyższą, zwieńczoną krenelażem kondygnację prowadziły schody w grubości muru. Za wieżą, na drugim końcu dziedzińca, znajdował się pałac zamkowy o planie trapezu. Oryginalnie miał on w przyziemiu gotycką salę z czterema przęsłami sklepienia krzyżowego, opartymi na środkowym, ośmiobocznym filarze i pięciobocznych przyściennych konsolach. Na parterze przebito także furtę, prawdopodobnie prowadzącą do źródła wody, gdyż zamek nie miał studni na dziedzińcu, a studnia wykopana w przekopie od czoła zamku mogłaby łatwo zostać przejęta przez potencjalnego napastnika. Furta zamykana była system lin i przekładni opuszczających i podnoszących bronę.
Południowo – zachodnie podzamcze otoczone zostało na początku XVI wieku murem obronnym, poprowadzonym po bokach wzdłuż krawędzi skarp, a od czoła zabezpieczonym rowem suchej fosy. Otoczył on obszar około 1,2 ha, z bramą wyjazdową usytuowaną na południu, gdzie teren stopniowo się obniżał, oraz z mniejszą furtą po stronie południowo – wschodniej. Mur otrzymał 1,7 metra grubości i do 8 metrów wysokości. Na wysokości około 5 metrów przebiegał niezadaszony chodnik straży, zapewne poszerzony za pomocą drewnianego ganku z powodu niezbyt dużej grubości muru. Jego górna część – przedpiersie, przebite było regularnie rozmieszczonymi, rozglifionymi obustronnie i zwieńczonymi łukami odcinkowymi otworami strzeleckimi. Były one przystosowane do użycia ręcznej broni palnej, dzięki cegłom używanym jako podpórki pod hakownice. Co ciekawe nad rzędem otworów strzeleckich przedpiersie posiadało jeszcze krenelaż, choć z racji wysokiego posadowienie nie był on używany do obrony a jedynie miał znaczenie wizualne.
Obwód murów obronnych podzamcza wzmocniono trzema podkowiastymi wieżami działowymi oraz jedną wieżą, czy też basteją półokrągłą, otwartą od wewnątrz, umieszczoną w narożniku północnym. Trzy południowe wieże były w całości wysunięte przed sąsiednie kurtyny i zapewniały dobre pole do ostrzału flankowego (zwłaszcza obronę pobliskich bram), północna natomiast była bardzo płytka, zapewne z racji usytuowania na mniej zagrożonym odcinku obwarowań. Basteja południowo – zachodnia miała 12 metrów średnicy na poziomie przyziemia, mury grube na 1,5 metra i trzy kondygnacje rozdzielone drewnianymi stropami (ewentualnie cztery jeśli najniższa jest dziś zasypana lub nawet pięć jeśli doliczyć drewnianą lub szachulcową nadbudowę). Przyziemie pozbawiono otworów strzeleckich, ale na pierwszym piętrze rozmieszczono radialnie siedem odcinkowo przesklepionych, obustronnie rozglifionych otworów dla stojących strzelców. Drugie piętro posiadało trzynaście takich strzelnic, zapewniając intensywną siłę ognia bastei.
Przebudowa późnogotycka powiększyła również zabudowę mieszkalną na zamku górnym. Po stronie wschodniej wzniesiono kwadratowy w planie budynek dostawiony do starego pałacu, a północno – zachodnią część dziedzińca, przy murze obronnym wypełniło nowe dwupiętrowe skrzydło o dłuższej osi północ – południe, zaopatrzone od strony majdanu w oparty na trzech filarach krużganek. Komunikację pionową w zachodnim skrzydle pełniła klatka schodowa, osadzona w wieżyczce umieszczonej w kącie między starym pałacem a zachodnim skrzydłem. Budynek wschodni został lekko wysunięty w stronę nadrzecznych skarp. Pierwotnie był równy wysokością pozostałej części średniowiecznego skrzydła, dlatego od strony zewnętrznej wzmocniono go dwoma masywnymi przyporami.
Stan obecny
Zamek przetrwał do dnia dzisiejszego w formie otrzymanej na skutek nowożytnych przekształceń, choć o czytelnym pierwotnym układzie i z zachowaną w całości wieżą główną. Pałac zachował oryginalne mury jedynie do wysokości podłogi pierwszego piętra. Wyższe kondygnacje zostały na nowo wzniesione po 1520 roku i przebudowane w okresie nowożytnym. Jeszcze do niedawna znajdował się w nich zakład dla osób psychicznie chorych, być może jednak zostanie on wkrótce przeniesiony, a zamek udostępniony dla zwiedzających. Na znacznych odcinkach przetrwały późnogotyckie mury obronne dawnego podzamcza wraz z trzema podkowiastymi bastejami i pozostałościami płytkiej bastei północnej. Odcinek muru w północno – zachodniej części miasteczka zachował się do pełnej wysokości wraz z otworami strzeleckimi w przedpiersiu i ozdobnym krenelażem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Cumuli Lapidum. Hromady kamení. Hrady, hrádky a tvrze Pardubického kraje, Brno 2024.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.