Historia
Zamek ani jego fundator nie został odnotowany w średniowiecznych przekazach pisemnych, nawet nazwa Rychleby została utworzona dopiero w XIX wieku. W świetle odkryć archeologiczny początki budowli sięgały końca XIII lub początku XIV wieku. Inicjatorem budowy mógł być biskup wrocławski, bowiem zamek kontrolował dolinę ze szlakiem łączącym Kłodzko z posiadłościami kościelnymi w Nysie i Otmuchowie. Powstać mógł także w związku z próbą penetracji biskupich dóbr przez rozbójniczą rodzinę Wüstehube z Frýdberku, którzy nielegalnie zajmowali wówczas podgórskie ziemie biskupa, nie przejmując się kościelną klątwą. Zapewne zamek miał funkcję wyłącznie strażniczą i nie stanowił siedziby mieszkalnej żadnego rycerskiego rodu, przez co nie został związany z żadnym przydomkiem imienia i pomijany był w średniowiecznych dokumentach.
W XIV wieku zamek był rozbudowywany, być może w czasie długich rządów biskupa Przecława z Pogorzeli, urzędującego między 1342 a 1376 rokiem. Pierwotny układ powiększono między innymi o zewnętrzny mur parchamu, czworoboczny budynek bramny z sąsiednią basztą i dwa budynki po zewnętrznej stronie głównego obwodu obronnego. Wzmocniono przede wszystkim drogę dojazdową i system bramny, a także powiększono zabudowę gospodarczą. Ta ostatnia musiała być związana z licznym garnizonem wojskowym, gdyż zamek nie stał się nigdy ośrodkiem administracyjnym żadnych dóbr, a w jego pobliżu nie założono żadnej większej osady.
Kres funkcjonowania zamku nastąpić mógł na skutek działań wojennych, na co wskazywałyby liczne porzucone militaria oraz ślady ognia. Do zniszczenia dojść mogło pod koniec XIV wieku lub w czasie wojen husyckich. Husyci na okolicznych terenach po raz pierwszy pojawili się w 1426 roku, kiedy to zorganizowali wyprawę rabunkową do klasztoru cysterskiego w Kamieńcu. Bardziej prawdopodobną datą zniszczenia zamku byłby rok 1428, kiedy silne oddziały Prokopa Gołego w wyprawie przeciwko biskupowi wrocławskiemu Konradowi IV zajęły pobliski zamek Javornik oraz biskupi Otmuchów. Porozrzucane kości padłych zwierząt świadczyłyby, że po wycofaniu się najeźdźców nie podejmowano już próby odbudowy, czy też naprawy zamku.
Architektura
Zamek usytuowany został na cyplu wysuniętym z rozległego wzniesienia. Całą południową stroną przystawiono go do stromych zboczy wzgórza, opadających ostro w dolinę potoku Račí. Z tego powodu obwarowania ziemne w postaci wału (szerokiego na 4 – 9,2 metra) i rowu suchej fosy (szerokości 7,5 – 15,5 metra, głębokości około 5 metrów) otoczyły zamek półokręgiem od zachodu, północy i wschodu. Ich pokonanie umożliwiał długi, zapewne w części zwodzony most po stronie wschodniej, dostępny prawdopodobnie z korony wału, dochodzący do bramy, a następnie wąskiego dziedzińca, który mógł pełnić po stronie południowej rolę niewielkiego podzamcza.
Rdzeń zamku miał formę zbliżoną do owalu o wymiarach 41 × 27,5 metrów ze ściętym narożnikiem północno – zachodnim. Jego ochronę zapewniały masywne mury obwodowe o grubości około 2,6 metra oraz od czasu rozbudowy z XIV wieku drugi, zewnętrzny pierścień muru parchamu o grubości 0,9-1,1 metra, prawdopodobnie zdwojony po stronie południowo – wschodniej w pobliżu bramy wjazdowej. Zamek był typowym i początkowo prostym założeniem bergfriedowym, z obroną opartą na naturalnym ukształtowaniu terenu i obwodzie masywnego muru, nad którym dominowała umieszczona w najwyższym punkcie zamku cylindryczna wieża wolnostojąca. Ta ostatnia stanowiła miejsce ostatecznej obrony, ale i kontrolowała bramę wjazdową na dziedziniec.
Od czasu XIV-wiecznej rozbudowy wjazd do zamku odbywał się przez czworoboczny budynek bramny o wewnętrznych wymiarach 4,5 x 5 metra. Zaopatrzony był on w środku w tak zwany wilczy dół i poprzedzony długim mostem, po części zwodzonym, połączonym z koroną przeciwległego, oddalonego o 27 metrów wału ziemnego. Za budynkiem bramnym rozciągał się wąski, sąsiadujący ze stromym zboczem dziedziniec podzamcza o długości 22,2 metrów i szerokości 5,7 metra, z którego następnie droga wjazdowa podążała ku północy parchamem i osiągała główny dziedziniec, albo u stóp wieży głównej – bergfriedu, albo po przeciwnej, zachodniej stronie. Ponadto po stronie wschodniej w linii muru parchamu znajdowała się czworoboczna wieża lub baszta, otwarta od strony międzymurza, usytuowana w bliskości wspomnianej powyżej budowli bramnej.
Cylindryczna wieża główna miała średnicę 10,2 metra i mur grubości około 4 metrów w przyziemiu, co pozostawiało w dolnej partii jedynie około 2 metry średnicy wolnej przestrzeni. Komunikację pomiędzy jej kondygnacjami zapewniała spiralna klatka schodowa osadzona w grubości muru. U podstawy wieża opięta była uskokowym cokołem, natomiast zwieńczenie mogło mieć formę drewnianego ganku hurdycji lub kamiennego przedpiersia. Tuż za wolnostojącym bergfriedem znajdowała się struktura w kształcie koła o wewnętrznej średnicy 3,5 metra, pełniąca nieznaną funkcję (być może był to piec lub zbiornik na wodę). Kolejna niewielka cylindryczna konstrukcja o średnicy 4 metrów usytuowana została w narożniku południowo – zachodnim dziedzińca. Prawdopodobnie nie była to wieża, ale pierwotny przystęp na ganek w koronie murów obronnych, z którego następnie można było się dostać do bergfierdu i głównego budynku mieszkalnego. Wykorzystywał on wysunięte zaoblenie muru obronnego, poprowadzone nad skalistą skarpą.
Celom mieszkalnym na zamku służyły dwa prostokątne w planie budynki: jeden dostawiony do muru po stronie zachodniej (7,3 x 4,5 metra), a drugi, późniejszy, usytuowany po stronie południowo – zachodniej (9 x 4 metry). Ich forma i gabaryty nie były zbyt rozwinięte, a niewielka grubość murów wynosząca około 1 metr, wskazywałaby, że miały najwyżej po jednym piętrze ponad przyziemiem. Jedynie budynek zachodni był podpiwniczony komorą o 4 metrach wysokości, do której wstęp wiódł od północy także podsklepionym wąskim korytarzem. Poza głównym obwodem obronnym, prawdopodobnie na późniejszym etapie rozbudowy zamku, po stronie zachodniej usytuowano dwa kolejne budynki. Być może służyły jako stajnie i kuchnia (7,3 x 2,6 metra oraz 6 x 6 metrów) z powodu ograniczonej ilości miejsca na wewnętrznym dziedzińcu. Dostęp do nich mógł wieść północnym międzymurzem. W trakcie przebudowy z XIV/XV wieku, zapewne z powodu obsuwającej się skarpy, obniżono także południową część głównego muru obronnego i wzmocniono od strony zewnętrznej trzema przyporami.
Stan obecny
Zamek przetrwał w postaci trwałej, dość zaawansowanej ruiny, dodatkowo przekształconej na początku XX wieku przez miejscowych miłośników historii, zgodnie z ich pomysłami na wygląd średniowiecznych zamków. Nadbudowano wówczas część murów, dowolnie osadzono odnalezione ościeża okien, zmodyfikowano ruiny wieży głównej i dodano kamienną cylindryczną klatkę schodową w narożniku południowo – zachodnim.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Morava, t. II, red. Z.Fiala, Praha 1983.
Kouřil P., Prix D., Wihoda M., Hrady českého Slezska, Brno – Opava 2000.
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Vojkovský R., Rychleby. Neznámý hrad v Rychlebských horách, Hukvaldy-Dobrá 2013.