Historia
Rumberk stanowił centrum dużego biskupiego lenna, z którego w 1274 roku pisał się rycerz Bertold („Berthold de Ronberh”). Przybył on na Morawy z Dolnej Saksonii wraz z biskupem Brunonem z Schauenburku, któremu zapewne zawdzięczał majątek. Brunon bowiem na terenie biskupstwa ołomunieckiego konsekwentnie wprowadzał zachodnioeuropejski system feudalny. Powierzał ziemskie dobra w ręce lojalnych lenników, zwłaszcza tych, których sprowadzał lub wzywał ze swojej niemieckiej ojczyzny. Jako że posiadacz lenna zobowiązany był do służby wojskowej, biskup zyskiwał w ten sposób siłę militarną. Ponadto posiadacz lenna zobowiązany był do płacenia corocznego podatku w zbożu i innych opłat oraz świadczenia rożnych zobowiązań. Obowiązkiem Bertolda była także budowa nowej siedziby mieszkalno – obronnej, którą nazwał na pamiątkę swojego rodzinnego zamku, najpewniej zwanego Romberg lub Ronnenberg.
W 1300 roku na dokumencie biskupa Dětřicha odnotowani zostali bracia Hanuš i Bertold z „Ronberchu”. Założyciel Rumberka zapewne już wówczas nie żył. Osiem lat później na kolejnym dokumencie świadkował Oldřich z Rumberka, a także jego syn o imieniu Bertold, co wskazywałoby równocześnie, że Hanuš również był synem Oldřicha. Sam Oldřich żył jeszcze w 1317 roku, kiedy to z tytułem „herr” poświadczał wraz z innymi rycerzami dwa dokumenty dotyczące uposażenia klasztoru św. Anny w Starym Brnie. Na innym dokumencie z tego samego roku również występował z tytułem „dominus” i jako sędzia brneńskiej prowincji, mimo że Rumberk do niej nie należał (był więc już osobą o ponadregionalnym znaczeniu). W 1330 roku wspomniany został niejaki Rampolt „de Ronberch”, zaś w 1343 roku „Johannes de Roneberch”.
Do połowy XIV wieku, a więc do czasu kiedy lenno rumberdzkie pozostawało w rękach potomków Bertolda, jego integralność była zachowywana. Lenno było terytorialnie bardzo duże, obejmowało bowiem około dwudziestu wsi, ale zarazem słabe gospodarczo, ze względu na ubogie ziemie, małą populację i brak ważnych szlaków handlowych. Z tego powodu dochody były niskie, a w konsekwencji administracyjna siedziba lenna – zamek Rumberk, nigdy nie osiągnęła okazalszej formy. Z czasem część lenna przeszła w ręce możniejszych właścicieli, a część uległa rozdrobnieniu, nadal jednak będąc pod zwierzchnictwem biskupów ołomunieckich. W 1391 roku główną część lenna uzyskał Zikmunt z Letovic i Ronova wraz z braćmi. W dokumentach źródłowych wspomniana została wówczas osada Rumberk, nie było jednak już mowy o zamku, który w okresie tym uległ spaleniu. Został co prawda później odbudowany, ale funkcjonował najdłużej do połowy XV wieku, gdy po wywiezieniu najcenniejszego wyposażenia został opuszczony.
Architektura
Zamek zbudowano na jednym ze skalistych cypli wysuniętych ku dolinie potoku Zavadilka, który płynął po zachodniej i północnej stronie wzniesienia. Wzdłuż potoku w dolinie rozłożone były zabudowania niewielkiej osady Rumberk, odległej od zamku o około 250 metrów i oddzielonej od niego stromymi stokami. Na południu zamek również zabezpieczały zbocza, opadające do wąskiego wąwozu lub małej dolinki. Największe niebezpieczeństwo dla obrońców zamku mógł stanowić pobliski, łagodnie wznoszący się płaskowyż na wschodzie. Dlatego tamże cypel zabezpieczono dwoma rowami suchej fosy, z których pierwszy półkolisty w planie przekop miał 14-18 metrów szerokości i co najmniej 6 metrów głębokości. Za nim ziemny wał, a raczej pozostałość nie przekopanego terenu, oddzielała go od drugiego rowu, szerokiego na 15-22 metrów, przy czym mniejszą szerokość miał on na mniej zagrożonych odcinkach, a największą od wschodu. Także głębokość drugiego rowu była zmienna. Jego dno znajdowało się wszędzie 6 metrów poniżej dziedzińca zamku, ale tam gdzie sąsiedni wał był niższy, również głębokość rowu spadała. Drugi, wewnętrzny rów w odróżnieniu od zewnętrznego otaczał zamek na całym obwodzie.
Droga wjazdowa do rdzenia zamku prawdopodobnie biegła zboczem południowego wąwozu, co pozwalało uniknąć konieczności przerzucania długiego mostu od strony wschodniej. Stamtąd droga wchodziła do wewnętrznego rowu po stronie południowo – wschodniej i następnie biegnąc po stronie północnej, osiągała dziedziniec zamku od zachodu lub południowego – zachodu, przy czym ostatni etap musiał być ze względu na różnicę wysokości pokonywany po rampie lub drewnianym moście. Po stronie północnej obniżona o około 3 metry platforma, mogła mieścić bastion służący do obrony zewnętrznego rowu. Mieścić się na niej mogło także kilka budynków gospodarczych, zwłaszcza jeśli droga do zamku przebiegała sąsiednim fragmentem rowu. Niewykluczone że długa droga dojazdowa do wewnętrznego dziedzińca rdzenia zamku, pomimo że znajdowała się pod stałą kontrolą obrońców z górnych obwarowań, to dodatkowo zabezpieczona była jedną lub dwoma bramami ustawionymi w poprzek rowu (przy okazji w ich koronie mogła być zapewniona komunikacja między wewnętrznym wałem a obwarowaniami rdzenia zamku).
Niewielki dziedziniec mieszkalnego rdzenia zamku miał w przybliżeniu owalny kształt ze ściętą prosto częścią wschodnią, o promieniu długości około 23 metrów. Jego podłoże stanowiła pokryta gliną skała, w niektórych miejscach wyrównana warstwą kamienno – żwirową. Obwód obwarowań był konstrukcji drewniano – ziemnej, być może na kamiennej podstawie lub z kamiennym licem. W południowym narożniku dziedzińca znajdował się czworoboczny, zbliżony do kwadratowego budynek, zapewne o wieżowej formie, wewnętrznych wymiarach najniższej kondygnacji 6,2 x 6,7 metra i murach grubości od 0,6 do 1 metra. Kondygnacja ta była częściowo zagłębioną w terenie murowaną piwnicą budynku. Jego parter i pierwsze piętro zbudowano już z drewna i pokryto gliną. Rozdzielał je masywny, dobrze wykonany strop, który nie uległ spaleniu w trakcie pierwszego pożaru zamku. Od północy z domem wieżowym sąsiadował większy budynek dwukondygnacyjny o wymiarach około 7 x 17 metrów. Jego konstrukcja również wykonana była z drewna i gliny, ale ściany szczytowe spoczywały na murach z kamieni połączonych gliną. Ogrzewanie obu budynków zapewnić musiały dość prymitywne otwarte paleniska, skromny zamek nie był bowiem wyposażony w piece ani kominki. Źródło wody stanowić mógł zbiornik osadzony w obniżonej części terenu dziedzińca, do którego spływała deszczówka z dachów. Zabudowa gospodarcza (np. kuchnia) musiała być usytuowana w północno – zachodniej lub południowo – zachodniej części dziedzińca.
Przypuszczalnie w XIV wieku północny budynek zmodyfikowano, poprzez rozbudowanie o wąskie pomieszczenie północne, zajmujące całą szerokość starszej części. Przed 1330 rokiem zabudowa mieszkalna zamku spłonęła, po czym teren w północno – wschodniej części dziedzińca został podniesiony przez pozostałości zniszczonego budynku, a część nowego domu została zatopiona w nasypie. Nowy budynek również sięgał północnej części obwodowych obwarowań, ale miał tylko 14 metrów długości i 6 metrów szerokości. Najwyraźniej wyremontowano też górną część południowej wieży mieszkalnej, tworząc alejkę pomiędzy nią a budynkiem północno – wschodnim. W trzeciej fazie zamku w późnych latach XIV wieku zabudowa mieszkalna zamku musiała być raz jeszcze odbudowywana. Tym razem całkowicie usunięte zostały obydwa budynki, północno – wschodni prostokątny, jak i czworoboczny o wieżowej formie. Teren po nich wyrównano, a następnie wzniesiono tylko jeden duży budynek, wykonany przy użyciu drewna i gliny. Podobnie jak starsze zabudowania, musiał on być kryty strzechą lub gontem, a jego podłogę stanowiła ubita ziemia. Zajmował on północną część dziedzińca.
Stan obecny
Zamek nie zachował się do czasów współczesnych. Na leśnej polanie zaznaczone są jedynie przez archeologów zarysy fundamentów wieży mieszkalnej, obok której znajduje się tablica informacyjna. Czytelne, choć gęsto porośnięte przez las, są obwarowania ziemne, częściowo naruszone kamieniołomem w południowo – zachodniej części założenia i amatorskimi wykopami. Pomimo słabego stanu zachowania na powierzchni gruntu, niewielki i skromy zamek dostarczył wielu informacji na temat architektury tego typu budowli w XIII-XV wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Plaček M., Hrady a zámky na Moravě a ve Slezsku, Praha 1999.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Praha 2001.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Hrádek Rumberk, Brno 2010.