Historia
Zamek prawdopodobnie został zbudowany pod koniec XIII wieku, choć już w 1233 roku z Roztok pisał się niejaki Petr, a w 1260 roku Ratmír. W 1318 roku wspomniani zostali Zdeňek i Ješek z Roztoky, ale nie ma pewności, czy rzeczywiście mieli oni związek z osadą w pobliżu Pragi. W XIII i XIV stuleciu część wsi należała także do klasztoru w Břevnovie, który miał w Roztokach swój dwór. Druga część wsi w latach 1369-1374 należała do praskiego mieszczanina Šimona Bohuslava z rodu Olbramoviców. Kolejnymi właścicielami zamku byli także prascy mieszczanie: Eberhard z Remeše, a od roku 1381 jego brat Reinhard z Remeše. Wykupił on klasztorną część wsi i znacznie przebudował zamek, który należał do niego aż do początku wojen husyckich.
W 1421 roku zamek przejęli mieszczanie prascy, którzy trzy lata później sprzedali go staromiejskiemu pisarzowi Janowi z Pořešína. Ten wkrótce zmarł, a wdowa po nim sprzedała zamek Lidéřowi z Radkovic, mieszczaninowi z Nowego Miasta praskiego. Prawdopodobnie z powodu waśni między dwoma ośrodkami praskimi, w 1429 roku zamek był oblegany przez wojska Starego Miasta. Budowla przetrwała jednak niespokojny okres wojen husyckich, wielokrotnie zmieniając później właścicieli. Między innymi w drugiej połowie XV stulecia byli nimi pochodzący z Saksonii panowie z Donína, którzy dokonali późnogotyckiej przebudowy zamku.
W pierwszej połowie XVI wieku zamek ponownie często zmieniał właścicieli, co nie mogło mieć pozytywnego wpływu na jego stan. Dopiero w 1565 roku Roztoky na dłużej przeszły w ręce jednej rodziny, gdy zakupił je szlachcic David Boryna z Lhoty. Z jego inicjatywy zmodernizowano starą budowlę, zgodnie z ówczesnymi trendami przekształcając na wygodniejszą rezydencję o formie renesansowej. David żył jeszcze w 1590 roku, kiedy to Roztoky zostały spustoszone przez bandę włóczęgów i grasantów, z którymi współdziałali miejscowi chłopi, prawdopodobnie sprowokowani surowym traktowaniem przez lennych zwierzchników. Rozjuszony tłum wedrzeć się miał na zamek, po tym gdy jeden z pozbawionych zapłaty mieszkańców opuścił zwodzony most.
Podczas walk z okresu wojny trzydziestoletniej zamek spaliła saska armia, natomiast Borynowie zostali ukarani częściową konfiskatą majątku. Spustoszony zamek został w 1623 roku sprzedany wraz z całymi Roztokami Karlowi z Lichtenštejna, którego potomkowie dzierżyli go aż do 1803 roku. W XVIII wieku przeprowadzono kolejne, tym razem barokowe przebudowy, między innymi wznosząc arkadowe krużganki wokół całego dziedzińca. W pierwszej połowie XX wieku stan budowli uległ tak poważnemu pogorszeniu, że po 1948 roku rozważano nawet jego rozbiórkę. Budynek uratowano dzięki utworzeniu w nim Regionalnego Muzeum Historii Narodowej.
Architektura
Zamek wzniesiono o ujścia potoku Únětice do Wełtawy. W swej najstarszej formie z przełomu XIII i XIV wieku miał owalny w planie kształt, wyznaczony przez obrys obwodu muru obronnego i otaczającą go nawodnioną fosę. Mniej więcej pośrodku dziedzińca usytuowano czworoboczną, wolnostojącą wieżę mieszkalną o długości boków wynoszącej około 10 metrów. Jej północny narożnik skierowany był w stronę bramy. Jeśli w obrębie dziedzińca znajdowały się inne budynki, to musiały one mieć lekką konstrukcję drewnianą lub szachulcową.
W drugiej połowie XIV wieku przy starym obwodzie muru obronnego wzniesiono nowe budynki. Po stronie północno-wschodniej przystawiony został nieduży budynek mieszkalny, zakrzywiony w planie, dwupiętrowy, z wykuszem kaplicy po stronie wschodniej, wysuniętym w kierunku fosy i osadzonym na masywnym filarze. Wykusz podtrzymywało pięć kamiennych, zdobionych od czoła wsporników. Nad nimi i nad gzymsem uformowano go z dokładnie obrobionych kwadr, wzmocnionych dwoma narożnymi i jedną środkową lizeną. Oświetlenie wykusza zapewniały cztery duże ostrołukowe okna, a wnętrze zwieńczono sklepieniem krzyżowym, z żebrami spiętymi zwornikiem na którym namalowano herb panów z Remeše. Dodatkowo wewnątrz między okna wstawiono ostrołukową wnękę w prostokątnym obramieniu, a ściany pokryto polichromiami. Wykusz otwierał się do nieregularnego pomieszczenia profilowaną, ostrołukową arkadą.
Budynek z kaplicą po obu bokach flankowały budowle o wieżowym charakterze, przy czym zachodnia, mniejsza służyła jako budynek bramny, zaopatrzony w zwodzony most przerzucany nad fosą (był on ustawiony na miejscu starszej bramy z przełomu XIII i XIV wieku). Górne kondygnacje budynków i wież najprawdopodobniej były konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. W okresie kiedy wzniesiono powyższe zabudowania, środkowa wieża główna jeszcze funkcjonowała.
Prawdopodobnie pod koniec XIV wieku lub na początku XV stulecia wieża mieszkalna została zburzona, a przy obwodzie muru obronnego wzniesiono kolejne, późnogotyckie budynki. Zostały one dostawione do wewnętrznego lica muru obronnego, którego korony wówczas jeszcze nie przewyższały. W drugiej połowie XV wieku zarówno mieszkalny dom północno-wschodni, jak i zabudowę wywnętrz dziedzińca, podwyższono o jedno piętro, tworząc zwarty i ujednolicony wysokościowo blok zabudowy, ciągnącej się od północnego-wschodu po południowy-wschód.
Stan obecny
Dawny zamek ma dziś formę jednopiętrowego, nowożytnego pałacu, bez widocznych z zewnątrz średniowiecznych elementów architektury i detali, poza gotyckim wykuszem dawnej kaplicy i nielicznymi późnogotyckimi otworami okiennymi, czy też portalami od strony dziedzińca. Mur obwodowy zamku i mury dawnych budynków z XIV/XV wieku ukrywają się pod współczesnymi elewacjami i w obrębie barokowych krużganków otaczających cały dziedziniec. Obecnie w budynku mieści się Środkowoczeskie Muzeum Roztoky u Prahy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Anderle J., Brych V., Chotěbor P., Durdík T., Fišera Z., Procházka Z., Rykl M., Slavík J., Svoboda L., Úlovec J., Encyklopedie českých tvrzí, t. 2, Praha 2000.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Praha a okolí, t. VII, red. Z.Fiala, Praha 1988.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Sedláček A., Hrady, zámky a tvrze Království českého, díl 8, Rakovnicko a Slánsko, Praha 1891.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.