Historia
Zamek został wzniesiony najpóźniej około połowy XIII wieku przez Voka z możnego rodu Vítkovców, najwyższego marszałka na dworze Przemysła Ottokara II, który pisał się z Rožmberka już w 1250 roku („de Rosemberch“). Ewentualnie do budowy zamku przyczynił się nieco wcześniej ojciec Voka, Vítek młodszy. Pierwotna nazwa zamku – Rosenberg, pochodziła z języka niemieckiego i była połączeniem znaku rodowego Rožmberków (róży) i wzgórza na którym wzniesiono zamek. Został on usytuowany na ważnym szlaku z Netolic, który pod zamkowym wzniesieniem przekraczał bród na Wełtawie, a następnie przez Vyšší Brod i Zwettl prowadził do Linz i solnej komory.
Zamek był główną siedzibą rodu do lat 90-tych XIII stulecia, kiedy to utracił pierwszeństwo na rzecz Českiego Krumlova. Gdy tamtejsza gałąź rodziny wymarła, Wacław II podarował ich majątek Jindřichowi z Rožmberka, a ten przeniósł się do Krumlova i uczynił go nową główną siedzibą. Pomimo tego Rožmberk był wciąż utrzymywany i rozbudowywany. Prawdopodobnie pod koniec XIII lub na początku XIV wieku dla jednego z członków rodu zbudowano tzw. zamek górny, który jako wyżej położony, dodatkowo zabezpieczał starszy zamek dolny. W 1362 roku natomiast osada pod zamkiem otrzymała przywilej wzorowany na królewskim Písku, stając się niewielkim lecz obwarowanym miastem. Ponadto u podstawy zamkowego wzgórza znajdować się miał dwór, który już w 1262 roku otrzymał burgrabia Budislav, celem zamieszkiwania i strzeżenia zamku. Kolejni burgrabiowie byli kilkukrotnie wspominani w XIV wieku. Na początku XV stulecia wyraźnie stwierdzono, że jeden z nich zarządzał zamkiem górnym (Bohuslav z Petrovic), a drugi zamkiem dolnym (Petr z Mladotic).
W okresach trudności finansowych rodu, Rožmberk czasem oddawano w zastaw. Przykładowo w 1420 roku, na początku wojen husyckich, miejscowe dobra przekazano Reinprechtowi z Walsee, którego ród posiadał Rožmberk do 1456 roku, a w 1464 roku oddano w zastaw Janowi Popelowi z Lobkovic. W czasach sporów i walk czeskiej szlachty z królem Jerzym z Podiebradów, właściciele zamku pozostawali po stronie władcy. Przez to w 1467 roku Rožmberk został oblężony przez wojska Zdenka z Šternberka. Zwolennicy króla sprowadzili wówczas odsiecz i przerwali oblężenie, lecz Šternberk zdołał podbić zamek na początku 1469 roku. Dopiero pod koniec lat 70-tych XV wieku kontrolę nad zamkiem odzyskał prawowity właściciel, Jan z Rožmberka, za którego mogły zostać przeprowadzone prace naprawcze. Już jednak w 1522 roku miasto Rožmberk ogarnął olbrzymi pożar, który przeniósł się także na zamek górny, gdzie przechowywane były znaczne ilości zboża. Zniszczenia były tak duże, iż poza wieżą główną większość zabudowań wówczas rozebrano.
W drugiej połowie XVI wieku zamek dolny został przebudowany na renesansową rezydencję, lecz już na początku XVII stulecia przestał być siedzibą Rožmberków. Wpierw został sprzedany Janowi Zrinskiemu, a po jego śmierci, na podstawie umowy z 1484 roku o wzajemnej sukcesji w przypadku wymarcia po mieczu jednej z rodzin, własność Rožmberków przeszła w 1612 roku na ród ze Švamberka. Petr ze Švamberka zaangażował się jednak wkrótce potem w antyhabsburskie powstanie, przez co w 1619 roku zamek został skonfiskowany i przejęty przez cesarskiego generała Karla Bonaventurę Buquoya. Co prawda zginął on już w 1621 roku w bitwie pod Novým Zámkiem, jednakże w posiadaniu rodziny Buquoy, Rožmberk nad Vltavou pozostał aż do 1945 roku. W międzyczasie zamek dolny przechodził wiele przekształceń, zwłaszcza w XVII i XVIII wieku oraz w latach 1840-1857.
Architektura
Zamek został założony na skalistym i wąskim grzbiecie, będącym przedłużeniem cypla rozległego wzgórza. Na południowym – zachodzie grzbiet zamknęła ciasnym zakolem rzeka Wełtawa, opływająca podstawę wzniesienia także od północy i południa. Aby utrudnić dostęp do zamku, przekopano dwa poprzeczne rowy. Jeden przecinał grzbiet w najniższym punkcie na południowym – zachodzie, drugi pogłębiał naturalny wąwóz, oddzielając grzbiet od szerokiej szyi i cypla na północnym – wschodzie. Pozostałe boki zamku wyznaczały krawędzie naturalnych stoków, którymi wzniesienie opadało na północ i południe do doliny rzeki. Budowla była dobrze zabezpieczona zboczami i barierą wodną, ale niekorzystny dla obronności zamku był wyżej położony teren na północnym – wschodzie. Prawdopodobnie dlatego na przełomie XIII i XIV wieku wzniesiono tam tak zwany zamek górny, posadowiony na cyplu wysuniętym z rozległego płaskowyżu. Oba założenia górowały nad osadą, ulokowaną w zakolu po przeciwnej stronie rzeki.
Zamek dolny w drugiej połowie XIII wieku był założeniem dwuwieżowym, wyznaczonym przez obwód muru obronnego, który biegnąc po krawędziach stoków wydzielił wąski dziedziniec o wymiarach około 55 x 27 metrów. Początkowo za starszą była uważana czworoboczna wieża południowo – zachodnia o wymiarach w planie 7,8 x 8 metrów, jednak zapewne już od początku zamek miał dwie wieże (romańskie okno w wieży południowo – zachodniej osadzono wtórnie). Po stronie północno – wschodniej usytuowano prostokątną w planie wieżę o wymiarach 6 x 7,2 metra, flankującą wjazd do zamku przez drewniany most nad fosą. Najstarsze skrzydło mieszkalne wypełniło prawie całą południowo – wschodnią część dziedzińca, gdzie zostało przystawione do wewnętrznych ścian muru obwodowego. Dodatkowo mniejszy budynek o wymiarach 8 x 9,5 metra znajdował się po stronie północno – zachodniej, mniej więcej w środkowej części dziedzińca.
Najstarsza część głównego budynku mieszkalnego, w przyziemiu prawdopodobnie składała się z mniejszego, prostokątnego pomieszczenia położonego w partii północno – wschodniej oraz większej, prostokątnej przestrzeni wypełniającej resztę budynku w środkowej części dziedzińca. Ten podział mógł korespondować z dwuczęściowym układem na pierwszym piętrze, gdzie znajdowałaby się duża reprezentacyjna sala o długości 20 metrów oraz mniejsza komnata, prawdopodobnie ogrzewana kominkiem, przeznaczona do bardziej prywatnego użytku. W kolejnym etapie budynek rozbudowano ku południowemu – zachodowi, gdzie wypełniono narożnik dziedzińca przy wieży. Na parterze umieszczono tam dwa pomieszczenia, będące jedyną częścią zamku z piwnicą. Ze starszą częścią zostały one połączone dużą ostrołuczną arkadą. Być może na piętrze południowo – zachodniej części umieszczono kaplicę, poświadczoną pisemnie w 1356 roku.
Głównym elementem zamku górnego była cylindryczna wieża (Jakobínka) o średnicy 9,6 metra, której mury w przyziemiu osiągnęły 3,75 metra grubości. Dolna część wieży, wysoka na około 3 metry, mogła powstać jeszcze pod koniec XIII wieku, górna część, wykonana z innego, czerwonawego kamienia, mogła być efektem późniejszych prac budowlanych (np. odbudowy po pożarze z 1522 roku). Wejście do wieży umieszczono w dwuramiennym portalu na wysokości 12-14 metrów ponad dziedzińcem, a jego prostokątna wnęka i wspornik poniżej progu wskazywałyby, że było dostępne przez most zwodzony. Wnętrze wieży podzielono na kilka pięter płaskimi stropami, osadzanymi na uskokach stopniowo zwężających się murów. Oświetlenie, a właściwie wentylację pięter zapewniono wąskimi, rozglifionymi do wnętrza otworami. Wyjątkowo ciemna musiała być wysoka komora przyziemia o średnicy zaledwie 2,2 metra. Jedynie najwyższą kondygnację oświetlały cztery duże okna z XVI wieku, symetrycznie rozmieszczone względem stron świata. Na samej górze znajdowała się obronna galeria z machikułami, spoczywająca na 28 wspornikach z kamienia, posiadających po trzy wybrzuszenia każdy, które otaczały stożkowy hełm. Wieżę usytuowano w najwyższym punkcie dziedzińca, pośrodku muru, który oddzielał podzamcze na północnym – wschodzie i szeroki parcham od wewnętrznego rdzenia zamku.
Podzamkowa osada leżała w dolinie pod wzgórzem, na przeciwnym brzegu rzeki, która chroniła ją z trzech stron swym zakolem. Jej z grubsza trójkątny kształt zajmował około 4,6 ha, z niewielkim spadkiem terenu ku przedpolu na południu. Pośrodku znajdował się rynek z kościołem farnym w północnym narożniku i pobliską bramą z mostem wiodącym przez rzekę na teren podzamcza. W pozostałych dwóch narożnikach osady (południowo – zachodnim i południowo – wschodnim) znajdowały się kolejne dwie bramy. Wszystkie umieszczone były w niskich, jednopiętrowych budynkach z przejazdami w przyziemiu. Obronę podzamkowej osady zapewniał mur obronny oraz przekop utworzony jedynie po stronie południowej (był on zbędny w pobliżu rzeki). Mur miał około 1,5 metra grubości i 7 metrów wysokości. Przypuszczalnie zwieńczony był krenelażem.
Stan obecny
Zamek dolny zachował się do dnia dzisiejszego, lecz niestety w formie uzyskanej na skutek wielokrotnych, gruntowych przekształceń nowożytnych, w tym ostatnich z XIX wieku, prowadzonych w stylistyce neogotyckiej. Pomimo tego z jego bryły wciąż wystają dwie średniowieczne, choć przekształcone wieże, a pierwotny układ zamku jest do dziś czytelny (zaburza go przede wszystkim renesansowo – barokowy budynek wysunięty przed czoło zamku i powiększony narożnik zachodni). Wnętrza zamku to głównie efekt neogotyckich prac z XIX wieku oraz pozostałości renesansowego wystroju (ścienne polichromie, stropy, sklepienia) z XVI i początku XVII stulecia. Z pierwotnych detali architektonicznych zachowało się romańskie, choć wtórnie osadzone okno w wieży południowo – zachodniej, ostrołukowy portal wejściowy do tejże wieży, czy zamurowana arkada w przyziemiu budynku mieszkalnego. Z zamku górnego przetrwała jedynie wieża główna – bergfried, która od czasu pożaru z 1522 roku szczęśliwie unikała większych przekształceń. Mur obronny podzamkowej osady widoczny jest w postaci niskich reliktów nad rzeką po stronie północno – wschodniej i wraz z obwałowaniami ziemnymi na terenie ogródków południowej zabudowy mieszkalnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Jižní Čechy, t. V, red. Z.Fiala, Praha 1986.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Razím V., Středověká opevnění českých měst. Katalog Čechy, Praha 2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.