Historia
Zamek Říčany został założony w drugiej połowie XIII wieku przez Ondřeja, syna Petra z Všechromu, który był jednym z czołowych dostojników dworskich w okresie dynastii Przemyślidów, świadkującym na wielu dokumentach królewskich. Po raz pierwszy Ondřej udokumentowany został w 1237 i 1244 roku. W 1253 roku dzierżył urząd stolnika, zaś w 1261 roku awansował na urząd najwyższego komornika, podczas gdy jego brat Diviš piastował wówczas urząd stolnika. Jako komornik po raz ostatni Ondřej wspominany był w 1277 roku. Z Říčan pisał się w 1289 roku („de Rychan”), w związku z pustoszeniem majątków biskupa Tobiáša, ale nie ma pewności czy wzmianka ta odnosiła się do tego samego Ondřeja, czy też jego syna lub wnuka (stolnik i komornik Ondřej praktycznie nie używał tego predykatu przez całe swoje życie).
Zamek pozostawał w rękach potomków Ondřeja aż do początku wojen husyckich. Wówczas Říčany dzierżył przeciwnik rewolucji i zwolennik katolickiego króla Zygmunta Luksemburczyka, Diviš z Průhonic (z Říčan). Doprowadziło to do oblężenia zamku i jego zdobycia w 1420 roku przez wojska taboryckie i praskie, przy czym zamek zajęty został na skutek kapitulacji załogi i Diviša. Choć obrońcom zagwarantowano swobodne wyjście, umowa najwyraźniej została zerwana, gdyż doszło do spalenia jedenastu ukrywających się na zamku kapłanów przez Jana Žižkę z Trocnova. Od tamtego momentu Říčany należały do majątku praskich mieszczan. Co prawda zamek powrócił do panów z Říčan w 1436 roku, ale wkrótce potem został sprzedany.
Od końca pierwszej połowy XV wieku zamek często zmieniał właścicieli. Prawdopodobnie doprowadziło to do podupadnięcia zaniedbanej budowli, być może nigdy w pełni nie odbudowanej po walkach z czasów wojen husyckich. W latach osiemdziesiątych XV wieku zamek został przejęty przez ród Trčków z Lípy, lecz w dokumencie z 1544 roku opisano go już jako opuszczoną ruinę. Trčkowie posiadali wiele innych siedzib mieszkalnych, w Říčanach zainteresowani musieli więc być głównie majątkiem ziemskim, zaś utrzymywanie pustego zamku było dla nich nieopłacalne.
Architektura
Zamek miał kształt zbliżony do owalu z dłuższą osią skierowaną z północnego – zachodu na południowy – wschód. Zajmował zachodni koniec płaskiego cypla, opadającego zboczami w usianą stawami i przeciętą strumieniem dolinę. Na północ od zamku strumień rozlano do formy dużego stawu rybnego, nie pozbawionego znaczenia obronnego, a na co dzień związanego z pracą młyna wodnego. Od strony drogi dojazdowej, ulokowanej po wschodniej stronie, zamek zabezpieczono dwoma poprzecznymi przekopami. Od południa i zachodu budowlę zabezpieczały niezbyt wysokie, ale strome zbocza. Na cyplu usytuowany został nie tylko rdzeń zamku oraz jego podzamcze, ale i osada z gotyckim kościołem św. Piotra i Pawła pośrodku wąskiego rynku.
Na obszarze zamku górnego, w narożniku po przeciwnej stronie podzamcza, usytuowano główny budynek reprezentacyjno – mieszkalny (pałac), połączony z murem obronnym, który sięgał poziomu podłogi jego drugiego piętra. Po stronie północnej do pałacu przystawiony był jeszcze jeden budynek, niższy o jedno piętro, a przed zabudowaniami na dziedzińcu znajdowała się studnia. We wschodniej części założenia usytuowano kwadratową w planie wieżę mieszkalną, o każdym boku długości 10 metrów, z murami grubymi na 2,7 metra, przy której w prostej kurtynie znajdowała się brama łącząca wewnętrzny dziedziniec z frontowym podzamczem na południowym – wschodzie. Wieża mieściła co najmniej dwa, rozdzielone drewnianymi stropami i skomunikowane schodami w grubości muru piętra oraz przyziemie. Wzniesiono ją z łamanego kamienia z narożnikami wzmocnionymi większymi, obrobionymi kwadrami. Wejście do wieży wiodło z budynku przystawionego do południowo – zachodniego boku. Przebito je wtórnie, natomiast pierwotne znajdowało się na poziomie piętra. W późniejszym etapie, około XIV wieku, dobudowany został jeszcze budynek w północnej części rdzenia zamku, również przylegający do czworobocznej wieży, tak że praktycznie cały obwód dziedzińca został zastawiony.
Pałac, celem dostosowania do ukształtowania terenu, sąsiadował z niższym budynkiem pod skosem. Jego narożnik północny zaskakująco był zaokrąglony, mimo że przyległe skrzydło zbudowano w tym samym czasie do wysokości pierwszego piętra. We wnętrzu pałac mieścił parter i dwa piętra osadzone pomiędzy grubymi na 1,8 metra murami. Prawdopodobnie był pokryty poprzecznymi dachami namiotowymi, ustawionymi na wewnętrznych krawędziach murów obwodowych. Reszta wolnego u góry miejsca zapewne została przeznaczona na zasłoniętą blankami obronną galerię, niezadaszoną, a przez to osuszaną z wody deszczowej poprzecznymi, wystającymi korytami. Niższe skrzydło, jak wspomniano powyżej, sięgało jedynie wysokości pierwszego piętra pałacu, ale miało również drugie piętro o lżejszej konstrukcji zrębowej lub szachulcowej.
Przyziemie pałacu przykryto stropem belkowym. Wejście do niego wiodło bezpośrednio z dziedzińca, natomiast oświetlenie zapewniały tylko dwa wąskie okna, rozglifione do wnętrza i zwrócone w stronę dziedzińca. Wnętrze prawdopodobnie nie posiadało w przyziemiu żadnych wewnętrznych podziałów, wydaje się, iż całą jego przestrzeń stanowiło pojedyncze pomieszczenie o 5 metrach szerokości i około 13 metrach długości. Podobna sala z płaskim stropem znajdowała się również na pierwszym piętrze. Była dostępna z dziedzińca przez drewniany ganek, który ciągnął się także wzdłuż ściany sąsiedniego budynku. Oprócz portalu wejściowego, zamkniętego u góry trójliściem, sień na piętrze posiadała jeszcze dwa zakratowane okna od strony dziedzińca. Oba były dwudzielne, z trójlistnymi zamknięciami wpisanymi w ostrołuki i ujętymi większymi obramieniami półkolistymi. Wnęki okienne od wewnątrz nie były wyposażone w boczne siedziska.
Drugie piętro pałacu, dostępne z poddasza sąsiedniego skrzydła mieszkalnego przez portal w ścianie poprzecznej, było również jedną dużą komnatą o wymiarach 13 x 5 metrów. W odróżnieniu od niższych, pomieszczenie to zwieńczono sklepieniem, w dwóch przęsłach krzyżowo – żebrowym, a w jednym pięciopolowym. Sklepienie wsparte było na niezbyt dużych piramidalnych konsolach, a żebra o profilu pięciokątnym były stosunkowo pokaźne. W północno – zachodnim przęśle sklepiennym jedno ze skośnych żeber zostało usunięte i zastąpione dwoma bocznymi, w ten sposób by nie wpadały one w umieszczony w narożniku kominek. Obok jego paleniska znajdowała się wnęka, a ścianę od strony dziedzińca przełamano dwoma oknami z bocznymi siedzeniami w głębokich niszach. Okna miały ostrołukową formę z trólistnymi maswerkami.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego z zamku przetrwały dwie ściany głównego budynku mieszkalnego. Pomimo że brakuje znacznej części jego bryły, pałac ten jest niezwykły, nie tylko ze względu na bardzo dobrze zachowaną fasadę, ale także ze względu na jej prawie oryginalną wysokość, dzięki czemu można zadowalająco odtworzyć pierwotny wygląd. Co więcej budynek charakteryzuje się wysoką jakością kamieniarki. Po jego wschodniej stronie przetrwał fragment narożnika czworobocznej wieży. Teren zamku obecnie w dużym stopniu zajmowany jest przez współczesną zabudowę mieszkalną, ale zapewniono dostęp do dwóch najważniejszych zachowanych fragmentów średniowiecznej budowli.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Praha a okolí, t. VII, red. Z.Fiala, Praha 1988.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.