Historia
Wieś Řečice po raz pierwszy odnotowana została w przekazach pisemnych w 1307 roku („Rechzicz”), gdy Rajmund z Lichtenburka wymienił część swych dóbr z opatem benedyktyńskiego klasztoru w Vilémovie. Tamtejszy kościół św. Jerzego zbudowany został na początku XIV wieku, a powiększony o zakrystię po połowie XIV stulecia. Po raz pierwszy wspomniano o nim w 1352 roku, kiedy to został ujęty w rejestrach dziesięciny papieskiej. Rocznie płacono z niego 18 groszy, należał więc do bogatszych parafii miejscowego dekanatu.
Patronat nad kościołem od 1307 roku sprawowali właściciele z położonego w niedalekiej odległości zamku Lipnice, którzy dbali o dobry stan budynku oraz powoływali miejscowych plebanów. Przykładowo w 1392 roku, po śmierci niejakiego Bartoloměja, wikariuszem w Řečicach został kanonik lipnicki Jan. Prawo patronatu należało wówczas do Viléma z Landštejna, właściciela majątku lipnickiego. Trzy lata później Jan wymienił wikariat z niejakim Blažkiem, kapłanem z Čestína, również za zgodą Viléma z Landštejna. Po wojnach husyckich Řečice należały jeszcze do majątku lipnickiego, który w 1436 roku nabyła rodzina Trčków z Lipy.
Na początku wojny trzydziestoletniej kościół w Řečicach utracił funkcję parafialną, stając się filią świątyni w Světlá nad Sázavou. Od 1694 roku podległość ta przeszła na farę w Lipnicy. Od czasu późnogotyckiej rozbudowy o zakrystię kościół przez długi czas nie był poddawany żadnym większym modyfikacjom. Dopiero w okresie baroku przepruto kilka nowożytnych okien i wymieniono strop w nawie. Ponadto w 1780 roku budynek miał zostać pokryty nowym gontem, a dziesięć lat później remontowi poddana miała zostać wolnostojąca dzwonnica. W XIX wieku bliżej nieznane naprawy prowadzono w 1823 roku. Po 1942 i w 1951 roku restaurowano ścienne malowidła.
Architektura
Kościół św. Jerzego wzniesiony został na wzgórzu we wschodniej części wsi, tuż przy wysokich zboczach na południu i wschodzie, opadających ku małemu strumieniowi. Usytuowano go pośrodku ogrodzonego terenu cmentarza, który otoczono ziemnym wałem, kamiennym murem o grubości 0,9 metra i rowem. Świątynię wzniesiono z łamanego, łączonego wapienną zaprawą kamienia, przy wykorzystaniu większych ciosanych bloków do wzmocnienia na całej wysokości narożników i uformowania ościeży okiennych i drzwiowych. W ścianach wzdłużnych ciosy umieszczono też w partii przyziemia w odległości nieco ponad dwóch metrów od zachodnich narożników, co wskazywałoby na pierwotnie zamierzoną krótszą część korpusu budynku.
Wczesnogotycki kościół utworzono z nawy na planie prostokąta (6,7 x 11,4 metra) oraz węższego, krótszego i niższego prezbiterium po stronie wschodniej, które także otrzymało kształt czworoboku (4 x 5,7 metra). Po połowie XIV wieku po północnej stronie prezbiterium dostawiona została zakrystia o tej samej długości, zlicowana wschodnią ścianą ze wschodnią elewacją prezbiterium, a z zachodnią ścianą utworzoną na przedłużeniu ściany tęczowej. Kościół powstał jako budowla bezwieżowa, ale być może już w średniowieczu od strony zabudowań wiejskich w obrębie cmentarza znajdowała się wolnostojąca dzwonnica konstrukcji drewnianej lub murowano – drewnianej.
Wejście do nawy umieszczono w prostej fasadzie zachodniej, poniżej trójkątnego szczytu. Portal ten otrzymał formę ostrołukową, profilowaną, z możliwością blokowania ryglem osadzanym w otworze w murze. Podobny portal umieszczono w południowej ścianie nawy. Oświetlenie kościoła zapewniały ostrołukowe okna o niewielkich rozmiarach, lekko rozglifione na zewnątrz i głęboko do wnętrza, w prezbiterium zwieńczone trójliśćmi. Trójlistnym maswerkiem wypełnione było też okrągłe okno – okulus, osadzone w zachodniej ścianie szczytowej. Zachodnie okno w południowej ścianie nawy przebito bardzo wysoko, być może ze względu na emporę we wnętrzu. Zakrystię doświetlały proste otwory szczelinowe, po jednym od północy i wschodu.
Wewnątrz prezbiterium przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym, z masywnymi żebrami o profilu klinowym spiętymi gładkim okrągłym zwornikiem. Nawa natomiast przykryta została jedynie płaskim, drewnianym stropem, lub, co bardziej prawdopodobne z powodu zachodniego okna w ścianie szczytowej, otwartą więźbą dachową. Ewentualnie nad nawą funkcjonować mogła drewniana kolebka, na co znów wskazywałoby przejście w murze nad arkadą tęczy, sugerujące istnienie poddasza. W północnej ścianie prezbiterium z pojedynczego kamienia wykuto gotyckie sakramentarium, skrytkę na kościelne precjoza z krzyżem wyrzeźbionym w tympanonie i otworem zamykanym żelazną kratą. Obok portal z gotyckimi drzwiami z żelaznymi okuciami wiódł do przykrytej kolebką zakrystii, natomiast w ścianie wschodniej umieszczono prostą wnękę ścienną. Po południowej stronie nawy znalazła się murowana półkulista kropielnica.
Wnętrze kościoła od drugiej połowy XIV wieku pokrywały malowidła ścienne, utworzone na glinianej powłoce z wapiennym zacierem, tworzącym intonację kolorów, a w nawie również tło (w prezbiterium tło było głównie kolorowe). Tradycyjnie ściany podzielono na pasy, w obrębie których umieszczono dość toporne i surowe sceny figuralne. Malunkami pokryto także strefy okienne oraz sklepienie prezbiterium, gdzie utworzono rozgwieżdżone niebo ze słońcem i księżycem. W nawie po stronie północnej przedstawiony został św. Jerzy w walce ze smokiem, św. Krzysztof i męczeństwo św. Erazma. Na ścianie tęczowej ukazano statek z dwunastoma apostołami i wieżą, śmierć oraz wniebowstąpienie Matki Boskiej, podczas gdy poziom okien ozdobiono serią świętych, przerwanych przez scenę Ukrzyżowania Chrystusa i Sąd Ostateczny. W prezbiterium przedstawione zostały cztery postacie męskie bez aureoli.
Stan obecny
Kościół w Řečicach to dziś jeden z najlepiej zachowanych w regionie budynków wczesnogotyckich. Niestety ze średniowieczną bryłą kolidują przekształcone w okresie nowożytnym niektóre z okien, powiększone i zamknięte łukami odcinkowymi (po jednym w południowej ścianie nawy i prezbiterium). Oprócz pierwotnych detali architektonicznych takich jak portale, czy ościeża okienne, zachowała się arkada tęczy (z odciosanymi gzymsami), sklepienie w prezbiterium, gotyckie sakramentarium oraz kropielnica. Wiodące do zakrystii drzwi z okuciami datowane są na 1400 roku. Fragmentarycznie przetrwały ścienne polichromie z XIV wieku, charakteryzujące się brakiem walorów artystycznych, ale za to urokiem prymitywnie wykonanych i nieraz zdeformowanych postaci.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fišera Z., Opevněné kostely: v Čechách, na Moravě a ve Slezsku, t. 2, Praha 2015.
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Sommer J., K původní podobě gotických kostelů v Řečici a v Dolním Městě, „Průzkumy památek”, roč. 3, č. 2, 1996.
Sommer J., Tři gotické kostely pod hradem Lipnicí: Dolní Město, Loukov, Řečice, Praha 1999.
Soukup J., Valchár J., Soupis památek historických a uměleckých v politickém okresu Ledečském. Edice nedokončeného rukopisu. Soupis 54 (Ledeč), Praha 2010.
Umělecké památky Čech, red. E.Poche, t. III, Praha 1980.