Rataje nad Sázavou – Zamek Górny

Historia

   Wieś Rataje pojawiła się na kartach źródeł pisanych po raz pierwszy w 1289 roku, kiedy to dzierżył ją niejaki Přibyslav. Wkrótce później przeszła na własność panów z Užic, jednak po ich wystąpieniu przeciwko władzy Wacława II, król odebrał im Rataje i przekazał biskupstwu praskiemu w ramach rekompensaty za poniesione wcześniej szkody. Na początku XIV wieku osadę posiadał Hynek z Dubé, a wkrótce potem Jindřich z Lipy. To właśnie z jego inicjatywy wzniesiono obydwa ratajskie zamki oraz miejskie mury obronne. Zamek Przedni (zwany także Górnym) po raz pierwszy został wspomniany w źródłach w 1346 roku.
   W latach 60-tych XIV wieku Rataje przeszły na własność panów z Pirkštejnu, a ich główną siedzibą stał się drugi ratajski zamek – Pirkštejn. Zamek Przedni miał wówczas głównie znaczenie wojskowe i obronne. Od 1420 roku Rataje były własnością Hynka Ptáčka z Pirkenštejna, znanego polityka i dowódcy okresu wojen husyckich. Trzy lata po jego śmierci w 1444 roku zamek spłonął, lecz prawdopodobnie został odbudowany jeszcze w pierwotnym kształcie. Sytuacja zmieniła się po 1528 roku, kiedy nowy właściciel, Ladislav Malešický z Černožic dokonał gruntownej przebudowy zamku na renesansową rezydencję. Przeniósł on wówczas do niej swą główną siedzibę, co zapoczątkowało stopniowy upadek drugiego z ratajskich zamków. Kolejne drastyczne, tym razem barokowe zmiany w wyglądzie Zamku Przedniego nastąpiły w 1672 roku w czasach Franciszka Maksymiliana z Talmberka. Na początku XVIII wieku Rataje kupił Václav Oktavián Kinský. W mieście przebywał on rzadko, przez co dawny zamek stracił funkcję pańskiej siedziby. Ostatnie zmiany w jego wyglądzie nastąpiły w pierwszej połowie XIX stulecia, kiedy to zasypano fosy i zburzono budynek bramny.

Architektura

   Zamek wzniesiono na wschodnim krańcu podłużnego wzgórza, które zostało objęte osadnictwem wiejskim, a później przekształcone w miasto Rataje. Wraz z zamkiem Pirkštejn, który znajdował się po przeciwległej, południowo – zachodniej stronie, Zamek Przedni blokował jedyne dogodne wjazdy na teren wzgórza i osady. Od strony wschodniej został zabezpieczony głębokim poprzecznym przekopem i połączony z miejskimi obwarowaniami, w których na południe od zamku utworzono miejską bramę. Zamek chroniony był także przekopem od strony miasta, czyli od zachodu. Przerzucono tam zwodzony most, prowadzący wpierw na podzamcze z zabudową gospodarczą, a później na teren miasta.
   Rdzeń zamku miał w planie kształt czworoboku z obszernym dziedzińcem wytyczonym przez mury obwodowe. W jego północnej części znajdował się budynek mieszkalny – prostokątny dom z piwnicami, przyziemiem oraz piętrem, ponad którym być może, wzorem innych zamków tego okresu, znajdowało się drewniane lub szachulcowe poddasze. Pomieszczenia przyziemia były sklepione i oświetlane od strony dziedzińca małymi ostrołukowymi oknami. Po stronie wschodniej znajdował się drugi czworoboczny budynek lub być może wieża, z charakterystycznym wykuszem opartym na dwóch wysokich przyporach, opadających wprost do fosy. Przejazd z zamku na zachodnie podzamcze prawdopodobnie ochraniał budynek bramny, jednak kształt i układ pozostałej pierwotnej zabudowy jest słabo rozpoznany z powodu braku wykopalisk archeologicznych i późniejszych przekształceń.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z pierwotnego, średniowiecznego zamku zachowały się jedynie piwnice skrzydła północnego oraz mury obwodowe na poziomie przyziemia. Najbardziej charakterystyczny, oryginalny element widoczny jest po stronie wschodniej, gdzie przetrwały dwie przypory dawnego wykusza. Poza tym zamek został całkowicie przekształcony w nowożytny pałac. Jest on częściowo otwarty dla turystów, między innymi mieści się w nim muzeum Centralnego Posázavia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.

Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Vychodni Cechy t.VI, Praha 1989.