Historia
Zamek został zbudowany w XIII wieku, prawdopodobnie jako siedziba rodu Markvarticów. Najstarsza informacja o Ralsku z 1339 roku (w literaturze podawana jest również data 1380) pojawiła się w przydomku Heřmana, nie ma jednak pewności czy dotyczyła wcześniejszego dworu na podgrodziu, czy ukształtowanego już, murowanego zamku na wzgórzu. Z pewnością zamek istniał pod koniec XIV stulecia, gdy był własnością Jana z Vartemberka i Ralska, który włączył go do systemu swych warowni, aby chronić i kontrolować szlaki handlowe.
Vartemberkowie należeli do czołowej szlachty czeskiej okresu panowania Przemyślidów, a później Luksemburgów. Dlatego zapewne na stałe nie zamieszkiwali w Ralsku, lecz w wygodniejszym i przede wszystkich łatwiej dostępnym Vartenbeku. Na zamku Ralsko osadzony mógł być burgrabia lub inny pomniejszy urzędnik, opiekujący się zabudowaniami i majątkiem ziemskim. Ten ostatni po długiej przerwie, odnotowany został w przekazach pisemnych dopiero w 1481 roku.
W okresie wojen husyckich Jan z Vartemberka stał po stronie katolickiej, w związku z czym w 1426 roku Ralsko było bezskutecznie oblegane przez buntowników. Powodzenie przyniósł im dopiero drugi atak z 1435 roku. Po wojnach husyckich zamek często zmieniał właścicieli i stopniowo tracił na znaczeniu, zapewne z powodu swego niedostępnego położenia. W 1516 roku został opisany jako opuszczony.
Architektura
Zamek zbudowano na wysokim, samotnie usytuowanym, bazaltowym wzgórzu o wysokości 694 metrów n.p.m. Od sąsiedniej góry na północy rozdzielała go dolina rzeki Ploučnicy, przepływającej także u zachodniej podstawy wzgórza. Wysokie na prawie 400 metrów zbocza wulkanicznego stożka, charakteryzowały się bardzo stromymi spadkami terenu praktycznie z każdej strony. Co więcej środek kopca przecięła wąska skalana grań, zorientowana ostrą krawędzią na południowy – zachód. Zabudowania wzniesiono w najwyższym, północno – wschodnim miejscu, na spłaszczonym szczycie mającym z zachodu na wschód długość około 50 metrów. W najszerszym, północno – wschodnim miejscu zamek miał jedynie około 30 metrów szerokości. Ze względu na naturalne ukształtowanie terenu, utworzenie fosy i obwałowań ziemnych było zbędne.
Droga dojazdowa do zamku została poprowadzona tak, że połowę jej biegu osadzono w wulkanicznej skale, około 20 metrów poniżej południowej części założenia, pod którym wdrapywała się ku wschodniej stronie zamku. Osiągając północną krawędź góry droga zakręcała. W miejscu tym zamek chroniony był wyjątkowo masywnym murem tarczowym o grubości około 5,4 – 5,6 metra. Pod nim trzeba było przejść na stronę północno – zachodnią i zakręcić przy zaokrąglonym krańcu, gdzie znajdowała się brama na pierwszy dziedziniec. Od tamtego miejsca południową część zamku oddzielały jeszcze dwie inne poprzeczne mury z bramami, wiodącymi do usytuowanej na samym południowym krańcu zamku czworobocznej wieży głównej. Pomiędzy nią a drugą, nieco mniejszą wieżą po stronie północnej, mniej więcej pośrodku założenia, znajdował się niewielki budynek mieszkalny, z którym wieża główna łączyła się pojedynczą kurtyną. Mniejsza wieża sąsiadowała zarówno ze środkowym budynkiem, jak i z parterowym budynkiem wypełniającym przestrzeń za murem tarczowym. Zapotrzebowanie mieszkańców w wodę zapewniał wykuty w skale zbiornik.
Do budowy zamku wykorzystano obecny na miejscu nefelinit, czyli skałę magmową o drobnoziarnistej, porfirowe strukturze. Był on układany z wyrównanym licem, bez zachowania równych warstw i łączony gruboziarnistą zaprawą z kawałkami wapna i węgla drzewnego. Narożniki zabudowań we wszystkich przypadkach wzmacniano ciosami dokładnie opracowanego piaskowca, układanego naprzemiennie dłuższymi i krótszymi bokami. Z piaskowca wykonywano też detale architektoniczne, takie jak obramienia okienne i portalowe. W elewacjach pozostawiano otwory po wykorzystywanych w czasie prac budowlanych rusztowaniach.
Wieża południowa została wzniesiona na planie kwadratu o boku długości 9,5 metra. Wejście do niej znajdowało się po stronie południowo – zachodniej, na poziomie najniższej kondygnacji. Choć portal osadzono na wysokości 1,5 metra, było to znaczne osłabienie obronności wieży. Zapewne dlatego drzwi w zewnętrznym ościeżu zabezpieczono podwójnym ryglem, a ponadto umieszczono drugie drzwi w wewnętrznym ościeżu. Częściowo zagłębione w skale, całkowicie ciemne przyziemie, podobnie jak wyższe kondygnacje, przykryte było płaskim stropem belkowanym. Stamtąd drewniane schody, prawdopodobnie drabinowe, prowadziły do sali na pierwszym piętrze, która była ogrzewana kominkiem i oświeltana trzema otworami. Na drugie piętro wieży prowadził od północnego – wschodu zwodzony mostek, przerzucony nad ponad 5 metrowej szerokości przestrzenią i prowadzący na koronę muru obronnego, który zamykał mały dziedziniec przed środkowym budynkiem i drugą, mniejszą wieżą. Drugie piętro głównej wieży od zachodu wyposażone było w wykusz latrynowy i w przebite z trzech stron okna.
Wieża północna także została zbudowana na planie kwadratu, lecz o boku długości około 7,5 metra. Dostępna była z parteru i prawdopodobnie również z poziomu piętra sąsiedniego budynku. Jej usytuowane wysoko na skale przyziemie wentylowane było z trzech stron wąskimi, rozglifionymi do wnętrza otworami strzeleckimi lub doświetlającymi. Wiadomo, że poszczególne kondygnacje porozdzielane były płaskimi, drewnianymi stropami. Na piętrze znajdował się otwór wentylacyjny i otwór dymny, komnata ta musiała więc pełnić funkcje mieszkalne. Wyżej znajdować się mogła jeszcze jedna kondygnacja. Dziedziniec przed nią był podzielony na dwie części: zachodnią niższą i wyższą wschodnią, która sąsiadowała bezpośrednio z wieżą.
Zamek nie był wygodną rezydencją mieszkalną, jego powierzchnia nie pozwalała także na pomieszczenie większej ilości pomocniczej zabudowy gospodarczej. Było to założenie mające zapewnić jak największe bezpieczeństwo, między innymi dlatego droga wjazdowa do zamku została poprowadzona naokoło i pod nadzorem masywnego muru tarczowego. Jego południową część można było chronić z obu wież i z korony muru otaczającego dziedziniec. Północna część muru pozostawiała jedynie wąską, zaledwie 2-metrową ścieżkę na skraju urwiska.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego w najlepszym stanie zachowała się większa z dwóch wież. Druga, północna widoczna jest jedynie na poziomie murów przyziemia i częściowo piętra. Widoczne są również relikty murów obronnych zamku. Zabudowania Ralska nie były nigdy poddawane nowożytnym przekształceniom, jedynie konserwacji w latach 30-tych XX wieku (w jej trakcie między innymi zmodyfikowano część otworów okiennych). Częściowej zmianie uległo natomiast naturalne ukształtowanie wzgórza, w dolnej części południowo – zachodniego zbocza naruszone przez przemysłowe wydobywanie skał. Do Ralska wiedzie z miasteczka Mimoň, przez pobliskie skały Vranov, czerwony szlak turystyczny. Z Pertoltic pod Ralskem dostać się można do zamku żółtym szlakiem turystycznym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Gabriel F., Panáček J., Hrady okresu Česká Lípa, Praha 2000.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.