Historia
Zamek Rabštejnek (pierwotnie zwany Rabštejn lub Rabenstein, w związku z modą na niemieckojęzyczne nazwy) został wzniesiony prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku. Po raz pierwszy wspomniano go na piśmie dopiero w 1390 roku, jako własność niejakiego Mathiasa z Rabštejna („Mathiae de Rabstein”), jednak najstarsza bezpośrednia i pewna wzmianka źródłowa pojawiła się dopiero w 1404 roku, gdy znajdował się w posiadaniu Jetřicha lub Ješka z Orle.
W 1405 roku, po bezpotomnej śmierci Jetřicha z Orle, zamek przypadł na mocy prawa kaduka królowi Wacławowi IV. Pomimo oporu pozostałych członków rodu, wkrótce potem nabył go niejaki Matěj Holec z Nemošic. W nieznanych okolicznościach Rabštejnek powrócił jednak w ręce panów z Orle, gdyż w 1430 roku Aleš z Orle sprzedał zamek wraz z dworem i czterema wsiami Hertvíkowi z Ostružna. Transakcja ta została jednak wpisana do ksiąg ziemskich dopiero w 1437 roku, już za Viléma z Ostružna. Jako, że była to jedyna informacja o zamku z okresu wojen husyckich, to prawdopodobnie nie był on oblegany, ani nie został zniszczony na skutek działań militarnych.
W 1440 roku w źródłach pisanych odnotowany został Vilém z Rabštejnka, co było pierwszym przypadkiem użycia zdrobniałej nazwy zamku, wprowadzonej do użycia zapewne ze względu na jego niewielkie rozmiary. Vilém nie posiadał go zbyt długo, bowiem około 1450 roku Rabštejnek kupił Vaněk z Vlkova. W 1454 roku, po śmierci Jana Těchlovca z Těchlovic, zamek przypadł prawem kaduka komorze królewskiej, a następnie król Władysław Pogrobowiec przekazał go w 1457 roku Peterowi Kdulínecowi z Ostroměřa i Vilémowi z Dřela. Od końca XV wieku Rabštejnek dzierżyli Šárovcowie, którzy w 1540 roku sprzedali go radzie miasta Chrudim.
Kres funkcjonowania zamku związany był z jego utratą przez mieszczan chrudimskich, którym po siedmiu latach został skonfiskowany, w ramach represji po powstaniu antykrólewskim. Został sprzedany jeszcze tego samego roku i wszedł w skład rozległych dóbr możnych panów z Pernštejna. Po tej zmianie podupadł, z powodu braku zainteresowania jego utrzymaniem przez nowych właścicieli, którzy mieli większe i wygodniejsze rezydencje, a zainteresowani byli jedynie dochodami z majątku ziemskiego. Wkrótce też zamek zmienił się w niezamieszkaną ruinę. Jako opuszczony wzmiankowany był w 1585 roku. W drugiej połowie XIX stulecia dokonano romantycznej renowacji głównego budynku mieszkalnego zamku.
Architektura
Rabštejnek został zbudowany na jednym ze skrajnych wzgórz pasma Gór Żelaznych, które opadało w dolinę Markovickiego potoku po północnej i zachodniej stronie zamku. Po przeciwnej, wschodniej stronie stoki obniżały się ku wsi Rabštejn, rozwiniętej zapewne z podzamkowego dworu, natomiast na południu grzbiet wzgórza ciągnął się równolegle do doliny. Zamek od strony usytuowanej na nizinie osady był niewidoczny. Znajdował się na okrągłym w planie szczycie wzniesienia, które w miejscu rdzenia zamku przechodziło w bardziej wydatny skalisty cypel.
Wysoka i wąska grań podzieliła zamek górny na dwie części o różnej wysokości: wyższą wschodnią i niższą zachodnią. We wschodniej, w narożu na skale, znajdowała się kwadratowa w planie wieża o długości każdego boku wynoszącej 9 metrów. Jej wschodnia ściana podparta była wtórnie dwoma przyporami, a wejście znajdowało się w północno-zachodnim narożniku. Wieża pełniła rolę głównej budowli wartowniczej i obronnej zamku, gdyż została wzniesiona dokładnie od najbardziej dostępnej strony wzgórza. Za sprawą stosunkowo dużych wymiarów mogła też pełnić funkcje mieszkalne, choć sąsiedztwo innych zabudowań wskazywałoby, że nie była w stanie pomieścić wszystkich koniecznych pomieszczeń. Wieża przypuszczalnie powstała w efekcie rozbudowy pierwotnie bezwieżowego zamku, około połowy XIV wieku, o czym świadczyłby brak przewiązania jej północnej ściany z murem obronnym oraz relikty starszego muru w jej partii fundamentowej.
Do wieży przylegał nieregularny (z grubsza owalny) obwód muru, w którego zachodnią część wkomponowano budynek mieszkalny. Jako iż został on zbudowany na zboczu, tuż przy stromych urwiskach, zabezpieczono go od zewnątrz dwoma przyporami. Mieścił co najmniej dwie kondygnacje i zajmował większość wewnętrznego dziedzińca, pozostawiając między murami jedynie ciasną przestrzeń, tym bardziej, iż po stronie wschodniej dziedzińca, na wyższej skalnej półce wzniesiono drugi, wąski, w znacznej części drewniany budynek. Północny fragment zamku został wzmocniony półokrągłą, początkowo otwartą od wewnątrz wieżyczką, wysuniętą przed lico muru. Bramę do rdzenia zamku umieszczono na zachód od usytuowanej w części czołowej wieży głównej. Dostępna była z podzamcza przez most zwodzony, przerzucony ponad poprzecznym przekopem. Nie ma pewności czy miała formę portalu przebitego w murze, czy też niewielkiego budynku bramnego.
Długi na około 30 metrów dziedziniec podzamcza otoczono obwodem muru obronnego, który obejmował również zamek górny. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła sucha fosa i ziemny wał na południu i wschodzie. Z powodu szczupłości miejsca w rdzeniu zamku, cała zabudowa gospodarcza musiała się znajdować na podzamczu. Prawdopodobnie w większości lub w całości była konstrukcji drewnianej. Brama zewnętrzna musiała się znajdować po stronie południowej. Dodatkowe dworskie zabudowania gospodarcze i mieszkalne były na południowym-wschodzie, poza obwarowaniami podzamcza.
Stan obecny
Z zamku pozostały do dnia dzisiejszego niewielkie ruiny, głównie pozostałości wieży głównej i zachodniego fragmentu obwarowań rdzenia budowli. Niestety ich pierwotny układ i formę zakłócają nowożytne przeróbki z XIX wieku, gdy poddano przebudowie budynek mieszkalny zamku (wzniesiono ścianę od strony dziedzińca, wewnętrzną ściankę działową, półkoliście zamknięto wejście oraz przepruto pseudoromańskie okna). Oprócz stopniowej degradacji spowodowanej upływem czasu, duże zniszczenia na terenie zamku poczyniła wichura z 2007 roku (drzewa we wnętrzu zamku zostały wyrwane z korzeniami, co zburzyło ostatnie pozostałości znacznego fragmentu muru obłej baszty). Mur obronny podzamcza reprezentują jedynie niewielkie relikty po stronie północnej. Po 2014 roku dzięki prywatnej inicjatywie rozpoczęto stabilizację murów zamku. Najlepsze dojście wiedzie do niego z miejscowości Rabštejn, zielonym szlakiem turystycznym z którego trzeba zejść po około 500 metrach.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Baierl P., Musil J., Netolický P., Současný stav a obnova zříceniny hradu Rabštejnka (k. ú. Smrkový Týnec), „Archæologia historica”, roč. 40, č. 1, 2015.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Lacina M., Musil J., Aktuální stav poznání hradu Rabštejnka (okr. Chrudim) a jeho hmotné kultury, „Castellologica Bohemica”, 19/2020.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Cumuli Lapidum. Hromady kamení. Hrady, hrádky a tvrze Pardubického kraje, Brno 2024.