Rabí – zamek

Historia

   Początki zamku Rabí z powodu braku pisemnych przekazów są niejasne i niepewne. Przypuszcza się, że pierwotnie niewielki zamek został zbudowany w pierwszym trzydziestoleciu XIV wieku przez panów z Budětic, należących do ważnej południowo-czeskiej rodziny panów z Velhartic, choć jest możliwe również, iż jego geneza miała miejsce sto lat wcześniej. Zachowane relikty romańskich murów skłaniają do przypuszczeń, iż budowę mógł zapoczątkować w XIII stuleciu ród Wittelsbachów, tworzący obronny punkt w północnej części ich posiadłości, która powróciła do królestwa czeskiego w 1273 roku.
  
Pierwsza bezsprzeczna informacja o Rabí pochodzi dopiero z 1380 roku, kiedy to jego właścicielem był Půta Švihovský z Rýzmberka. Po nim na przełomie XIV i XV wieku zamek przejął jego brat Břeněk Švihovský z Rýzmberka, który powiększył i rozbudował pierwotne założenie. Dzięki temu
Rabí zaczęto uważać za  jedną z najsilniejszych warowni w Czechach.
   W czasie wojen husyckich zamek należał do syna Břeňka, Jana Rabskiego (Švihovskiego), zwolennika katolickiej strony konfliktu. Z tego powodu w latach 1420-1421 Rabí było dwukrotnie oblegane przez armię dowodzoną przez Jana Žižkę z Trocnova. Podczas pierwszego oblężenia wiosną 1420 roku załoga poddała się bez walki, a zwycięscy husyci zrabowali kosztowności i spalili pod zamkiem siedmiu schwytanych kapłanów. Drugie oblężenie latem 1421 roku miało bardziej zacięty przebieg. W trakcie walk Jan Žižka  stracił drugie oko, lecz ostatecznie husyci ponownie zdobyli zamek i spowodowali ogromne szkody w okolicznych majątkach. Jan Švihovski po paru latach odbudował Rabí.
   Ród Švihovskich dzierżył zamek również po zakończeniu religijnych konfliktów. W 1450 roku był w posiadaniu Viléma młodszego Švihovskiego z Rýzmberka, a od 1479 roku Půty Švihovskiego z Rýzmberka, który sprawował urząd ziemskiego sędziego i był jednym z najbogatszych szlachciców kraju. Rozpoczął on około 1490 roku gruntowną, późnogotycką przebudowę zamku, którą nadzorował słynny architekt Benedykt Rejt. Nowe fortyfikacje miały nadążyć za szybko rozwijającą się sztuką oblężniczą i być przystosowane do obrony ogniowej. Prace trwały do około 1530 roku i z powodu gigantycznych kosztów przyczyniły się do finansowego upadku rodu Švihovskich. Ostatecznie zostali oni zmuszeni do sprzedania Rabí w 1549 roku, co zapoczątkowało stopniowy upadek zamku. Kolejnymi właścicielami byli: Jindřich Krucpach z Trachenberka, Diviš Malovec z Libějovic, Vilém z Rožmberka, a od 1570 roku Adan Chanovský. W okresie jego rządów zamek zatracił funkcję rezydencjonalną i zaczął się wyludniać. Dodatkowo podczas wojny trzydziestoletniej Rabí splądrowała armia generała Mansfelda, co ostatecznie spowodowało porzucenie i popadnięcie w ruinę zamku.

Architektura

   Najstarszym elementem zamku był donżon na planie prostokąta o wymiarach prawie 13 x 19 metrów, usytuowany na szczycie niewielkiego wzniesienia. Jego przyziemie, częściowo osadzone w skalnym łożu, pokryte było belkowanym stropem i pozbawione jakichkolwiek okien. Wejście do tego służącego prawdopodobnie za magazyn pomieszczenia, możliwe było jedynie przez drabinę i otwór w podłodze piętra. Pierwsze piętro, tylko nieznacznie oświetlone czterema wąskimi oknami, prawdopodobnie także nie było przeznaczone na stałe miejsce zamieszkania. Dopiero drugie piętro, połączone mostkiem zwodzonym z przeciwległą, północną wieżą, było mieszkalne. Portal do owej kładki i mostu, a dalej wieży północnej był pierwotnie jedynym wejściem do donżonu. Duża sala drugiego piętra oświetlona była siedmioma półkolistymi oknami, pokryta drewnianym stropem i skomunikowana drewnianymi schodami zarówno z dolnym, jak i górnym piętrem. Prywatna komnata pana zamku znajdowała się na trzecim piętrze. Oświetlało ją sześć okien z siedzeniami w niszach i ogrzewał kominek w południowej ścianie. Czwarta, najwyższa kondygnacja, prawdopodobnie otwarta na strzechę dachową, była niewątpliwie przeznaczona na garnizon zamkowy, ponieważ miała bezpośrednie połączenie z galerią obronną (prawdopodobnie chronioną krenelażem) która okrążała cały donżon i zapewniała szeroki ogląd przedpola. Aby mieć wystarczająco dużo miejsca na obronny ganek, obwodowe ściany wieży miały grubość zaledwie 2,3 metra i były jednakowo szerokie. Prawdopodobnie jeszcze w XIV wieku, kiedy okazało się, że wapień u podstawy donżonu może rozpaść się i zagraża stabilności całego budynku, skała wokół wieży została otoczona murem. Miał on około 2 metry wysokości i zwieńczenie w postaci krenelażu. Po stronie wschodniej dobiegał do głównego muru obwodowego, a po stronie północnej przymocowany został do wysokiego filaru na którym oparto zwodzony most na drugim piętrze. W północno-zachodniej części zagłębienia pod parchamem usytuowano wykusz latrynowy, utworzony z ciężkich, drewnianych belek.
   Donżon otaczał nieregularny obwód murów, dostosowany kształtem do górnego spłaszczenia wzgórza. Mur o grubości 2 metrów i wysokości około 12 metrów po stronie północnej zakończony był czworoboczną wieżą na planie nieregularnego trapezu. Wjazd usytuowano po stronie południowo – wschodniej i poprzedzono zwodzonym mostem, przerzuconym ponad poprzecznym przekopem, który odcinał najwyższy, skalisty cypel wzgórza od reszty terenu. Brama początkowo była jedynie zwykłym portalem z głębokimi kieszeniami na zasuwy zabezpieczające odrzwia. Po jej przebyciu wchodziło się w wąski korytarz o szerokości 3-5 metrów, umieszczony między murami po stronie zachodniej i zagrodzony poprzeczną furtą. Za nią na północy znajdował się niewielki majdan z możliwością wejścia przez ostrołukowy portal do wspomnianej już wieży północnej. Umieszczona w niej na parterze niewielka komora przykryta była belkowanym stropem i oświetlona tylko jednym wąskim otworem od strony podwórza. Połączono ją drewnianymi schodami z podobną komorą na pierwszym piętrze. Z drugiego piętra, otwartego ostrołukowym portalem na zewnętrzny ganek od strony dziedzińca, dostać się można było na piętro trzecie, w którym zwodzony mostek łączył wieżę północną z drugim piętrem donżonu.  Oprócz tego górnego wejścia donżon pierwotnie nie miał żadnego innego połączenia z otoczeniem. Nie było takiej potrzeby, ponieważ mur obwodowy  był na wysokości mostku zwodzonego, dostępny z obu budynków, a ze względów bezpieczeństwa parter i pierwsze piętro donżonu nie były bezpośrednio połączone z resztą zamku.

   Po stronie północno – wschodniej do pierścienia murów przylegało podzamcze, w którego południowej części usytuowano schody czy też drewnianą rampę, którą (podobnie jak na zamku Choustník) wchodziło się na teren położonego wyżej na skale zamku górnego, który był prawdopodobnie dostępny tylko dla pieszych. Ponieważ rdzeń zamku był zbyt ciasny, dalsza zabudowa mieszkalna i gospodarcza została umieszczona na podzamczu, gdzie znajdowała się także studnia. Podzamcze otaczał prosty mur bez baszt, czy też wież.
   Pod koniec XIV wieku zamek rozrósł się od północy o drugie (dolne) podzamcze, wzmocnione dwoma czworobocznymi basztami w narożach muru obronnego. Oba podzamcza były połączone bramą w czworobocznej wieży. Prawdopodobnie przed pierwszym z nich usypano ziemny wał i przekopano suchą fosę. Pod skałą obok studni umieszczono niski budynek gospodarczy.
   Gruntowna przebudowa późnogotycka z końca XV wieku stosunkowo najmniej dotknęła zamku górnego. Prace ograniczyły się tam do poszerzenia okien wielkiej sali na trzecim piętrze donżonu i zastąpienia jednego z nich portalem, połączonym mostkiem zwodzonym z jednocześnie zbudowanym skrzydłem wejściowym. Wieża północna, która przestała wówczas służyć jako jedyne wejście do donżonu, doczekała się większych zmian. Jej ostatnie piętro zwieńczono krzyżowym sklepieniem bez żeber i zaopatrzono w trzy wykusze z muru pruskiego. Do południowej części muru obwodowego dodano wąską budowlę z przyziemiem sklepionym kolebkowo i piętrem dostępnym przesklepionymi schodami. Budynek ten zapewne służył jako wartownia.

   W okresie późnogotyckiej przebudowy zabudowa mieszkalna została skoncentrowana na terenie podzamczy. W południowej części, wysoko na skale, na miejscu dawnej bramy łączącej rdzeń zamku z podzamczem, wzniesiono nowe skrzydło z przejazdem w przyziemiu, zwieńczonym sklepieniem krzyżowym bez żeber i dostępnym przez most zwodzony. Dostęp z dziedzińca podzamcza zapewniały do niego szerokie, kamienne schody. Obok przejazdu znajdowało się sklepione kolebkowo pomieszczenie, prawdopodobnie siedziba straży. Ponad niskim, sklepionym także kolebkowo półpiętrem, budynek posiadał pomieszczenie mieszkalne z szerokim oknem wykuszowym, wychodzącym na fosę otaczającą cały zamek. Dostęp do niego zapewniała podsklepiona klatka schodowa, umieszczona w parchamie zamku górnego. Z trzecim piętrem i szachulcowym poddaszem z wykuszowymi wieżyczkami na rogach, dolne kondygnacje połączone były cylindryczną wieżyczką schodową, wciśniętą między mur obwodowy a donżon.

   W północnej części górnego podzamcza brama wjazdowa została przebudowana poprzez zwieńczenie jej przejazdu sklepieniem gwiaździstym. Umieszczone obok przejazdu pomieszczenie straży o sklepieniu kolebkowym, sąsiadowało z długim i niskim poprzecznym skrzydłem, przystawionym do podstawy skały zamku górnego. Znajdowała się w nim kuchnia z paleniskiem, oddzielona wąskim korytarzem od spiżarni, która sięgała aż do studni z drewnianą przegrodą. Po wschodniej stronie bramy usytuowano tzw. Nowe pokoje, czyli dwupiętrowy budynek dostawiony do północnej ściany górnego podzamcza, z trzema komorami o sklepieniu kolebkowym na parterze i dużymi piwnicami. Sień wejściowa na piętrze dostępna była po kamiennych schodach przystawionych do muru obwodowego. Stamtąd, poprzez cylindryczną wieżyczkę z klatką schodową dostawioną do muru obronnego, przejść można było na najwyższą, szachulcową kondygnację, wyposażoną w narożne wieżyczki. Z sienią sąsiadowały dwie duże komnaty oraz oratorium umieszczone na północnym, czworobocznym filarze ze starannie rzeźbionym cokołem. Drugi wykusz mieścił się obok bramy w narożu od strony dziedzińca górnego podzamcza. Obok niego znajdowała się mała dobudówka łącząca komnatę budynku z pierwszym piętrem bramy (sklepionym krzyżowo), a poniżej łącząca przyziemie z piwnicą. Po wschodniej stronie Nowych pokoi z sieni wejściowej przechodziło się do wielkiej sali, która zajmowała całe pierwsze piętro podłużnego skrzydła przy wschodnim murze dolnego podzamcza. Skrzydło to wchłonęło jedną z XIV-wiecznych, czworobocznych wież. Wielka sala od strony dziedzińca opięta była drewnianym gankiem, a ponad nią, podobnie jak we wcześniej opisanych budynkach, znajdowało się szachulcowe poddasze z narożnymi wieżyczkami wykuszowymi. Po drugiej stronie dziedzińca dolnego podzamcza, tuż obok rowu wykopanego przed bramą na górne podzamcze, usytuowano piekarnię (lub kuchnię) z dużym okrągłym piecem oraz skrzydło zachodnie zwane Stare pokoje. Sąsiadowała z nim od północy wieża o planie trapezu i brama zwana Žižkovą. Nie wiadomo jak pierwotnie dolne podzamcze zamknięte było od północy. Z pewnością tamtejszy mur ochraniał przekop. Dużą część dziedzińca wypełniał także zbiornik na wodę, obok którego stał podsklepiony prostokątny w planie budynek stajni.
   Ostatnim i najpóźniejszym elementem zamku był późnośredniowieczny system obwarowań jakie otoczyły zamek od południa, zachodu i północy. Ich trzonem był masywny mur obronny (o aż 5 metrach grubości), zwieńczony w koronie drewnianym (lub szachulcowym), zadaszonym gankiem i wyposażonym w dwa rzędy otworów strzelczych dla broni ogniowej. Na południu i zachodzie ta imponująca bariera zastąpiła starszy mur i została uzupełniona dwoma bastionami artyleryjskimi, z których większy miał kształt wielokąta. Na północy i północnym wschodzie starszy mur został zburzony, a nowe obwarowania powiększyły obszar dolnego podzamcza. Utworzono tam dwie masywne basteje oraz jedną płytszą w narożniku północno – zachodnim. Wjazd zapewniała czworoboczna wieża bramna po stronie  północno wschodniej, poprzedzona od strony miasta długim przedbramiem z dwoma kolejnymi budynkami bramnymi. Zespół bramny kończył się przy gotyckim kościele Świętej Trójcy, połączonym z murem przedbramia za pomocą nadwieszanego ganku. Starszą nawę kościoła uzupełniono wielobocznym prezbiterium, a całość zwieńczono sklepieniami sieciowymi, w nawie opartymi na wewnętrznych przyporach. W zachodniej części nawy funkcjonowała empora do której właśnie wiódł ganek z obwarowań zamku. Sam kościół także włączono w obwarowania zamku. Nowy mur obronny biegł od skał po wschodniej stronie zamku, gdzie zakręcał pod kątem prostym na północ w kierunku świątyni, której prezbiterium pełniło rolę wysuniętej przed lico ściany baszty. Dodatkowo w pobliżu Nowych Pokoi, na skałach przy wschodniej kurtynie muru, zbudowano półkolistą wieżę armatnią. Późnogotyckie fortyfikacje zamku nigdy nie zostały ukończone ze względu na ich znaczny koszt, o czym świadczy ich brak po wschodniej stronie zamku, jak i słaba poprzeczna ściana kończąca międzymurze na południowym wschodzie, z pewnością planowana jako tymczasowe rozwiązanie.

Stan obecny

   Zamek zachował się do dnia dzisiejszego w postaci imponującej późnogotyckiej trwałej ruiny z widocznymi także starszymi gotyckimi, a nawet romańskimi elementami. Pomimo, iż oryginalne wnętrza nie przetrwały, w częściowo zrekonstruowanych pomieszczeniach tzw. Nowych pokoi umieszczono ekspozycje muzealne. Dzięki dobremu stanowi zachowania większości murów obwodowych, a zwłaszcza dzięki temu, iż zamek nie przechodził żadnych większych nowożytnych przekształceń, jest on dzisiaj jednym z najciekawszych średniowiecznych zabytków na terenie państwa czeskiego. Jego wartość podnosi nie wykluczona bardzo wczesna datacja oraz rzadko spotykane tak rozbudowane i masywne późnośredniowieczne obwarowania. Dla turystów zabytek udostępniony jest od 30 marca do 28 października, jednak poza sezonem nie we wszystkie dni tygodnia.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Jizni Cechy t.V, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.