Historia
Zamek Pušperk po raz pierwszy pojawił się pośrednio w źródłach pisanych w 1264 roku, gdy pisał się z niego Jaroš ze Slivna („de Wzperch”), ważna osobistość na dworze Wacława I i Przemysła Ottokara II, burgrabia na zamkach Loket i Cheb, uczestnik bitwy pod Kressenbrunn, w której Ottokar II pokonał węgierskiego Belę IV. Prawdopodobnie to on niewiele wcześniej zbudował zamek, który został nazwany Fuchsberg, na podstawie herbu Jaroša w którym znajdował się lis (z czasem niemieckojęzyczna nazwa została zastąpiona czeskim Pušperkiem). Ponownie Jaroša udokumentowano predykatem „de Wzperch” w 1271 roku i rok później, kiedy to już w podeszłym wieku, dla zbawienia duszy i przodków, podarował klasztorowi w Oseku dwie wsie.
Od końca XIII wieku zamek posiadała rodzina panów z Krašova (Hroznatovców), której jeden z ostatnich przedstawicieli, Recek z Pušperka, prawdopodobnie powiększył zamkowe zabudowania o donżon. Począwszy od lat 70-tych XIV wieku kolejni właściciele Pušperka często się zmieniali. Był to między innymi Ctibor Tlam z Pušperka oraz jego syn Jan, zmagający się z kłopotami finansowymi. Gdy zmarł w 1390 roku zamek przypadł królowi Wacławowi IV, który sprzedał go za 900 kop groszy Renvaldowi z Ústupenic. W czasie wojen husyckich Pušperk dzierżył zwolennik strony katolickiej, Hynek z Ustupenic. Dlatego przed 1434 rokiem zamek został oblężony przez husytów, wspieranych przez mieszczan z Klatovy, którzy zdobyli go i zniszczyli.
W 1447 roku zamek był opisywany jeszcze jako opuszczony. Przed 1473 rokiem właścicielem okolicznych dóbr stał się Břeňek z Ronšperka, właściciel między innymi zamku Hlohová, który w latach 60-tych XV wieku odbudował pušperski zamek. Jednak we wspomnianym 1473 roku, z powodu sporów granicznych, został on zdobyty i zniszczony przez klatovskich mieszczan. Innym powodem oblężenia i zniszczenia zamku mogła być łupieska działalność Břeňka, który w okresie tym popadł w długi i w ten niefortunny sposób próbował wyjść z kłopotów finansowych.
Architektura
Zamek wzniesiony został na kulminacji wzgórza o wysokości 582 metrów n.p.m. Owalne w planie założenie na trzech-czwartych obwodu otaczała szeroka sucha fosa z obmurowaną kontrskarpą, przed którą dodatkowo usypano ziemny wał, zapewne zwieńczony drewnianą konstrukcją obronną. Droga dojazdowa do zamku prawdopodobnie prowadziła z północno-wschodniego podnóża wzniesienia, skąd biegła po wschodnim zboczu w kierunku południowym i ostrym zakrętem nawracała ku południowo-zachodniej stronie zamku. Tam pokonywała drewniany most nad rowem i osiągała (hipotetyczny) budynek bramny, wysunięty przed linię głównych obwarowań.
Obwód muru obronnego miał z grubsza owalny kształt z pojedynczym, prostokątnym wykuszem po stronie zachodniej. Możliwe, iż podobne baszty wykuszowe znajdowały się także po północnej i wschodniej części pierścienia muru. Głównym elementem zabudowy rdzenia zamku od około połowy XIV wieku był masywny, prostokątny budynek mieszkalny, być może o cechach wieży i donżonu. Dodatkowa zabudowa mieszkalno-gospodarcza musiała być usytuowana przy wewnętrznych elewacjach muru obwodowego. Niewykluczone, że teren zamku przedzielał na dwie części słabszy poprzeczny mur, utworzony między wieżą mieszkalną, a południową częścią muru obwodowego. Obszar ten mógł być związany z wjazdem do zamku.
Wieża mieszkalna zbudowana została przy wykorzystaniu łupanego kamienia eratycznego, łączonego zaprawą o niskiej jakości. W planie miała duże wymiary 23 × 15 metrów, z dłuższą osią zorientowaną na linii północ-południe. Wejście do budynku znajdowało się we wschodniej ścianie, w pobliżu narożnika południowo-wschodniego. Utworzono je na poziomie drugiej kondygnacji, gdzie musiało być dostępne drabiną lub zewnętrznymi drewnianymi schodami, łatwymi do odrzucenia na wypadek zagrożenia. Drzwi wejściowe zabezpieczały dwa masywne, poziome rygle o przekroju około 20 × 20 cm, umieszczone jeden nad drugim, osadzane w murze na co najmniej 1,4 metra.
Wnętrze donżonu na dwóch pierwszych kondygnacjach było dwuprzestrzenne. Mniejsze pomieszczenie, wypełniające południową część budynku, miało wymiary około 11 × 2 metra i było otoczone murem o grubości około 1,6 metra. Większe zajmowało rozmiarem 10,3 × 11,3 metrów środkową i północną część budowli. Grubość muru donżonu była wyraźnie zróżnicowana bowiem większe pomieszczenie otaczały ściany grubości 2,5 metrów. Mniejsza komora nie była jednak aneksem, gdyż wzniesiona została równocześnie z pozostałą częścią. Stanowiła ona zapewne przedsionek, bowiem to do niej wiódł portal z blokowanymi drzwiami, nie wiadomo natomiast czy mieściły się w nim schody na inne kondygnacje (gabaryty pozwalałyby na umieszczenie drewnianej klatki schodowej). Donżony z wydzielonymi we wnętrzu sieniami lub klatkami schodowymi były jednak na terenie średniowiecznych Czech zjawiskiem rzadkim.
Większe pomieszczenie na piętrze było zapewne główną przestrzenią mieszkalną, natomiast przyziemie wzorem innych budowli tego typu pełniło funkcje magazynowe. Obie kondygnacje rozdzielał drewniany strop, którego belki montowane były w regularnych odstępach co 40 cm w gniazdach w murze. Na nich i na niewielkim uskoku muru powyżej osadzano drugą warstwę drewnianego stropu (górna powierzchnia głównych belek stropowych znajdowała się na tym samym poziomie co odsadzka). Nie wiadomo ile kondygnacji funkcjonowało nad pierwszym piętrem, ale prawdopodobne jest istnienie co najmniej jednej, drugiego piętra, z pomieszczeniem lub pomieszczeniami o bardziej prywatnym przeznaczeniu niż reprezentacyjno-wejściowe pierwsze piętro.
Stan obecny
Najlepiej widoczną pozostałością zamku są relikty centralnego donżonu, które osiągają we wschodniej partii wysokość do około 6,5 metra. Niestety jego mury są zniekształcone przez wybudowaną w północnej części nowożytną kaplicę z XVII wieku i warstwy zawalonego muru. Oprócz części ściany wschodniej donżonu widoczny jest krótki odcinek jego zachodniego muru z narożnikiem południowo-zachodnim i zachowanymi jeszcze otworami do zamontowania belek stropowych piętra. Ponadto w mocno porośniętym roślinnością terenie zachowały się fragmenty murów obwodowych i relikty fosy, widoczne w zachodniej części założenia. Wstęp na teren ruin jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Západní Čechy, t. IV, red. Z.Fiala, Praha 1985.
Kastl P., Obytné věže (donjony) vybudované ve 14. století a možnosti jejich stavebního provedení na příkladech šlechtických hradů v Plzeňském kraji, „Castellologica Bohemica”, 19/2020.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.