Přimda – zamek

Historia

   Přimda prawdopodobnie jest najstarszym murowanym zamkiem na ziemiach czeskich, gdyż pierwsza informacja o nim pochodzi z Kroniki Kosmasa, który pod rokiem 1121 zapisał, iż “niektórzy Niemcy  (Quidam Teutonici) zbudowali zamek wewnątrz czeskich granic, na stromej skale, w lesie do którego idzie się przez wieś Běla”. Wzniesiono go na terenie Lasu Czeskiego, w pobliżu starego szlaku, biegnącego z Pragi przez Pilzno i Kladruby (gdzie funkcjonował XII-wieczny klasztor benedyktyński) w kierunku Waidhaus i Norymbergi. Z tego powodu było to miejsce o niezwykle ważnym znaczeniu strategicznym. Wspomniani przez kronikarza Niemcy to najprawdopodobniej ludzie Dypolda II z Vohburgu, który w tym czasie kontrolował region Chebu, o czym świadczy również sama forma zamku, charakterystyczna dla ówczesnego budownictwa z terenów Bawarii.
   Przeprowadzona bez zezwolenia akcja budowlana wywołała reakcję czeskiego księcia Władysława I, który wkrótce zajął Přimdę. Od tamtego czasu zamek pozostawał w czeskich rękach i stał się znaczącą warownią graniczną, którą przez kilka wieków zarządzali burgrabiowie książęcy i królewscy. Zamek funkcjonował również jako wiezienie stanu, w którym dwukrotnie, w latach 1148 – 1150 i ponownie w 1161 – 1173, więziono czeskiego księcia Sobiesława II, a w 1250 roku młodego Przemysła Ottokara II.  W 1318 roku król Jan Luksemburski po raz pierwszy oddał zamek w zastaw. Otrzymał go wówczas Vilém Zajíc z Valdeka. Wkrótce potem, prawdopodobnie około 1335 roku Přimda została rozbudowana i umocniona. Tamtego roku burgrabia Jakub Frenclín obronił zamek przed atakiem wojsk cesarza Ludwika Bawarskiego. W 1344 roku Karol, syn Jana Luksemburskiego, przyszły cesarz
rzymski i król czeski, wykupił zamek z zastawu. Tak bardzo cenił on tą warownię, iż włączono ją w Maiestas Carolina, projekt czeskiego prawa ziemskiego przygotowywany w latach 1349-1353, jako jeden z szeregu niezbywalnych zamków należących do Korony. Już jednak w 1394 roku Wacław IV zastawił Přimdę Jindřichovi z Rožmberka, a rok później Oldřichowi Zajícovi z Házmburka, który w 1406 roku wymienił go z panami z Rýzmburka na Andělską Hore. Niestabilny okres zamętu i niepokojów początku XV wieku Rýzmburkowie wykorzystywali do urządzania licznych wypraw rabunkowych, nawet na własność monarchy. Dlatego w 1416 roku armia królewska dowodzona przez Jana z Lestkova obległa Přimdę, zdobyła zamek i powiesiła około trzydziestu ludzi z jego garnizonu. Na początku 1421 roku król Zygmunt Luksemburczyk zapisał zamek swemu wiernemu zwolennikowi Jindřichowi Žitovi z Jivjan, przez co w okresie wojen husyckich zamek stał się ostoją strony katolickiej. Z tego powodu w 1427 roku oblężony był przez husytów.
   W dalszej części XV i w XVI wieku zamek był często oddawany w zastaw. Najdłużej, w latach 1454–1592 posiadali go panowie ze Švamberka, którzy utrzymywali go w dobrym stanie, a nawet znacznie rozbudowali w połowie XVI stulecia. Sytuacja zmieniła się pod koniec tamtego wieku, kiedy to zamek podupadł. Koszty potrzebnej renowacji okazały się tak duże, iż porzucono plany jakichkolwiek napraw, w wyniku czego w XVII wieku zamek był już opuszczoną ruiną. Niestety dodatkowo w 1711 roku po uderzeniu pioruna zawalił się południowo-zachodni róg donżonu. Od połowy XIX wieku na zamku miało miejsce kilka mniej lub bardziej udanych renowacji, w trakcie których zabezpieczono najistotniejsze zachowane elementy zamku.

Architektura

   Miejsce pod budowę zamku zostało bardzo dobrze wybrane. Było to skaliste wzgórze wznoszące się na 837 metrów n.p.m., którego wąski skalisty grzbiet nadał warowni plan zbliżony do trójkąta i dzielił go na dwie różniące się wysokością części. Na rozszerzonym północnym końcu, w najwyższym punkcie terenu wzniesiono z dużych bazaltowych kwadr masywną czworoboczną wieżę (około 16×16 metrów) z mniejszym aneksem od strony zachodniej. Wjazd do zamku prowadził pod jej ochroną, od strony północno – wschodniej, przez przekop i wąski przejazd wyciosany w skałach, na niewielki i wąski dziedziniec pomiędzy skarpami od wschodu a wywyższeniem terenu z wieżą od zachodu. Według opisów zamku z XVI wieku, do zachodniej ściany przedzielającej zamek grani dodano drewniane schody prowadzące na górny ganek i dalej na pierwsze piętro zachodniej dobudówki, skąd półkolisty portal kierował do komnaty mieszkalnej na pierwszym piętrze wieży.
   W przyziemiu wieży (o grubości murów aż 3,4 – 3,8 metra) znajdowało się kwadratowe w planie pomieszczenie o długości boku 9,7 metra, zwieńczone płaskim, drewnianym stropem. Jego jedyny otwór znajdował się po wschodniej stronie i wychodził na drogę wjazdową. Dzisiejsze drzwi w południowej ścianie zostały przebite później, być może w XVI wieku, kiedy zamek został częściowo przebudowany. Pierwotnie parter, służący jako więzienie, był dostępny tylko z pierwszego piętra (jego istnienie potwierdza opis ucieczki syna księcia Sobiesława z 1150 roku). Główna komnata mieszkalna, jak wspomniano, znajdowała się na pierwszym piętrze. Posiadała ona płaski, drewniany strop i kominek w północno-wschodnim narożu. W zachodniej ścianie portal prowadził do aneksu, a oprócz dwóch wąskich okien w półokrągłych niszach w południowej i wschodniej ścianie było jeszcze jedno okno w murze północnym, co zapewniało dość dobre oświetlenie jak na średniowieczne warunki mieszkalne. Na zimę okna były zamykane drewnianymi okiennicami, po których pozostały ślady po mocowaniach. Drugie piętro wieży, które również było jedną dużą salą, pierwotnie dostępne było z pierwszego piętra schodami w grubości muru, prowadzącymi z aneksu zachodniego. Dobudówka ta miała parter i pierwsze piętro połączone w pojedynczą podwyższoną przestrzeń, zwieńczoną sklepieniem kolebkowym i zaopatrzoną do XVI wieku w drewniane schody. W północnej ścianie przyziemia zamontowano wykusz latrynowy z kamiennym siedziskiem i odpływem kanalizacyjnym. Piętro aneksu miało również otwór w północnej ścianie, tuż przy wejściu do komnaty wieży, bez wątpienia prowadzący na chodnik obronny w koronie muru. Aneks był więc uproszczoną formą tak zwanego małego donżonu, typowej dobudówki komunikacyjnej donżonów francuskich (Loches) i angielskich.
   Cały szczyt góry opinał wzdłuż skarp mur obronny, który po północnej i zachodniej stronie biegł tuż przy wieży, a na południu otaczał w przybliżeniu trójkątny dziedziniec podzielony grzbietem skalnym na dwie części. Według opisów z XVI wieku na prawo od budynku bramnego, którego piętro było konstrukcji drewnianej, usytuowana była stajnia. Około 30 metrów od pierwszej bramy dziedziniec został przecięty poprzeczną ścianą z drugą bramą. Za nią w prawo droga zakręcała w kierunku furty umieszczonej w skalistym grzbiecie, która prowadziła w górę na dziedzińczyk przed wieżą i wspomniany już drewniany ganek prowadzący do donżonu. Przy ganku znajdowała się mała kaplica, pośrodku dziedzińczyka studnia, a przy zachodniej ścianie drewniana zabudowa gospodarcza – dom służby i piekarnia. Południowy narożnik zamku wzmocniono czworoboczną wieżą z dwoma przyporami od strony skarpy, a kolejną, cylindryczną wieżę usytuowano w długości wschodniej kurtyny muru.
   Pierwotną częścią zamku z pierwszej ćwierci XII wieku była tylko wieża mieszkalna i jej zachodni aneks. Informacje o kamiennym murze obwodowym z drewnianym gankiem w koronie pochodzą dopiero z 1335 roku, kiedy to doszło do ataku wojsk cesarza Ludwika Bawarskiego, wspinających się nocą po murach. Obrońcy mięli wówczas podpalić drewniane zwieńczenie i w ten sposób odeprzeć napastników. Większość pozostałych budynków, pierwotnie drewnianych, została przynajmniej częściowo zastąpiona kamiennymi budynkami w połowie XVI wieku.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowały się ruiny donżonu z fragmentami zachodniego aneksu. Jego centralna część ściany wschodniej z oknem i całym południowo-zachodnim narożnikiem została odbudowana w 1923 roku. Wstęp na teren zamku jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Strona internetowa castles.cz, Hrad Přimda.